Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη και τα "τυφλά σημεία" της ιατρικής ευθύνης. Της Ευαγγελίας Φανουράκη*

Ο αιφνίδιος θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη συγκλόνισε μια ολόκληρη χώρα. Και ίσως το πρώτο που οφείλουμε απέναντι σε έναν νεκρό είναι να αντισταθούμε στην ανθρώπινη ανάγκη για γρήγορες απαντήσεις και εύκολους ενόχους.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη τι προκάλεσε τον θάνατό του ούτε αν συνδέεται αιτιωδώς με κάποια ιατρική πράξη που προηγήθηκε. Αυτές οι απαντήσεις ανήκουν στην ιατροδικαστική, επιστημονική και δικαστική διερεύνηση.

Η υπόθεση, όμως, ανοίγει ήδη μια πολύ ευρύτερη συζήτηση:

Πού τελειώνει η ατομική ευθύνη του ασθενούς, πού αρχίζει η ευθύνη του επιστήμονα και ποια είναι τελικά η ευθύνη των θεσμών που οφείλουν να προστατεύουν και τους δύο;

Από την προσωπική επιλογή στην ευθύνη

Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, στην Ιταλία, ένα κοριτσάκι μόλις τεσσάρων ετών πέθανε από διφθερίτιδα.

Μια ασθένεια που ο μαζικός εμβολιασμός είχε καταστήσει εξαιρετικά σπάνια στην Ευρώπη.

Το παιδί ήταν ανεμβολίαστο. Σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, οι γονείς του είχαν επιλέξει να μην εμβολιάζουν τα παιδιά τους, επηρεασμένοι από τον επιστημονικά απορριφθέντα φόβο περί σύνδεσης των εμβολίων με τον αυτισμό. Η ιταλική Δικαιοσύνη διερευνά πλέον τις ευθύνες τους.

Εδώ η έννοια της ατομικής ευθύνης είναι εύκολα κατανοητή.

Ο ενήλικος έχει δικαίωμα να αποφασίζει για το σώμα του και ταυτόχρονα φέρει την ευθύνη των επιλογών του. Ο γονιός έχει ακόμη βαρύτερη ευθύνη, καθώς αποφασίζει για ένα παιδί που δεν μπορεί να επιλέξει μόνο του.

Το ίδιο δίλημμα ζήσαμε έντονα στην πανδημία.

Άνθρωποι αρνήθηκαν να εμβολιαστούν. Κάποιοι φοβήθηκαν, κάποιοι αμφισβήτησαν, κάποιοι επέλεξαν διαφορετικά από τις εισηγήσεις της επιστημονικής κοινότητας.

Άλλο όμως η προσωπική άρνηση και άλλο η απαίτηση να εμφανιστεί κάποιος επισήμως ως εμβολιασμένος ενώ δεν είναι.

Και τότε η ατομική ευθύνη παύει να είναι ατομική.

Όταν το προσωπικό ψέμα χρειάζεται επιστημονική υπογραφή

Στην Ελλάδα είχαν καταγγελθεί ήδη πριν από την πανδημία περιπτώσεις ψευδών βεβαιώσεων εμβολιασμού παιδιών για να μπορούν να φοιτήσουν στην δημόσια εκπαίδευση.

Κατά την πανδημία Covid αποκαλύφθηκαν και υποθέσεις εικονικών εμβολιασμών, πλαστών βεβαιώσεων και καταχωρίσεων εμβολίων που δεν είχαν πραγματοποιηθεί.

Κάπου εκεί εμφανίζεται ένα δεύτερο επίπεδο ευθύνης.

Ο πολίτης μπορεί να ζητήσει κάτι παράνομο.

Για να μετατραπεί όμως το παράνομο σε επίσημη πραγματικότητα χρειάζεται κάποιον που διαθέτει επιστημονική ή θεσμική ιδιότητα.

Έναν γιατρό που θα υπογράψει.

Έναν επαγγελματία υγείας που θα παρακάμψει τον επιστημονικό κανόνα.

Έναν άνθρωπο μέσα στο σύστημα που θα μετατρέψει μια προσωπική απαίτηση σε επίσημο γεγονός.

Γι’ αυτό η ευθύνη του επιστήμονα δεν μπορεί να εξισώνεται με εκείνη του ασθενούς.

Ο ασθενής προσέρχεται στον γιατρό ακριβώς επειδή δεν διαθέτει την ίδια γνώση. Τον εμπιστεύεται πιστεύοντας ότι η επιστημονική του κατάρτιση θα λειτουργήσει ως φίλτρο απέναντι στον φόβο, στην παραπληροφόρηση, ακόμη και στις παράλογες απαιτήσεις του ίδιου του ασθενούς.

Η επιστημονική ιδιότητα είναι προνόμιο. Ακριβώς γι’ αυτό είναι και ευθύνη.

Και ποιος ελέγχει τον επιστήμονα;

Εδώ η συζήτηση φτάνει αναπόφευκτα στους θεσμούς.

Στην υπόθεση Μαζωνάκη έχει ήδη ανακοινωθεί έλεγχος του ιδιωτικού ιατρείου στο οποίο βρισκόταν πριν από την ανακοπή του, ενώ έχουν τεθεί ερωτήματα για το είδος των υπηρεσιών που επιτρεπόταν να παρέχει ο συγκεκριμένος χώρος.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη τι θα αποδείξει η έρευνα και δεν πρέπει να προκαταλάβουμε το αποτέλεσμά της.

Το θεσμικό ερώτημα, όμως, παραμένει:

Δεν αρκεί να ρωτάμε τι θα βρει σήμερα ο έλεγχος. Πρέπει να ρωτάμε και τι είχε ελεγχθεί χθες.

Ποιος εξοπλισμός είχε δηλωθεί;

Για ποια χρήση;

Πότε πραγματοποιήθηκε ο τελευταίος έλεγχος;

Αντιστοιχούσαν οι υπηρεσίες που παρέχονταν στην άδεια λειτουργίας;

Είχαν υπάρξει καταγγελίες και, αν ναι, ποια ήταν η κατάληξή τους;

Οι Ιατρικοί Σύλλογοι διαθέτουν συγκεκριμένες αρμοδιότητες στην ιδιωτική Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας. Πάνω από το επαγγελματικό επίπεδο υπάρχει η κρατική εποπτεία.

Στο δημόσιο σύστημα υπάρχουν οι διοικήσεις των νοσοκομείων, οι Υγειονομικές Περιφέρειες και το Υπουργείο Υγείας.

Διαφορετικές βαθμίδες, διαφορετικές αρμοδιότητες, ένας κοινός τελικός σκοπός:

η προστασία του ασθενούς.

Κανένας Ιατρικός Σύλλογος δεν μπορεί να βρίσκεται έξω από κάθε ιατρείο. Κανένας διοικητής πίσω από κάθε γιατρό. Κανένα Υπουργείο δεν μπορεί να παρακολουθεί κάθε ιατρική πράξη.

Ακριβώς γι’ αυτό υπάρχουν διαδικασίες, αναφορές, έλεγχοι, ΕΔΕ, επιθεωρήσεις και εποπτικές αρχές.

Οι θεσμοί δεν υπάρχουν για να γνωρίζουν τα πάντα.

Υπάρχουν για να εξασφαλίζουν ότι, όταν εμφανίζεται κάτι που πρέπει να διερευνηθεί, η διερεύνηση θα ξεκινήσει, θα συνεχιστεί και θα ολοκληρωθεί ανεξάρτητα από πρόσωπα και διοικητικές αλλαγές.

Όταν αλλάζει ο διοικητής, τι γίνεται με την έρευνα;

Αυτό το ερώτημα για μένα δεν είναι θεωρητικό.

Η εμπειρία μου από τη διοίκηση των νοσοκομείων με έκανε να αντιλαμβάνομαι τη διοίκηση όχι μόνο ως διαχείριση προϋπολογισμών, προμηθειών και συμβάσεων.

Διοίκηση σημαίνει και προστασία.

Του ασθενούς, όταν υπάρχει ένα σοβαρό περιστατικό που απαιτεί διερεύνηση.

Του εργαζομένου, όταν βρίσκεται στο στόχαστρο ανώνυμων ή δημόσιων κατηγοριών πριν μιλήσουν τα πραγματικά στοιχεία.

Και του ίδιου του νοσοκομείου, γιατί ένας οργανισμός δεν προστατεύεται όταν αποφεύγει να κοιτάξει τα προβλήματά του. Προστατεύεται όταν τα ερευνά.

Η δική μου διοικητική πορεία διεκόπη ενώ υπήρχαν ανοιχτές διερευνήσεις περιστατικών ασθενών, τις οποίες είχα ζητήσει να πραγματοποιηθούν ή να συμπληρωθούν.

Έφυγα από τη θέση μου πριν δω την ολοκλήρωσή τους.

Και σήμερα δεν γνωρίζω ποια ήταν η τελική τους εξέλιξη.

Δεν γνωρίζω τι θα έδειχναν.

Δεν γνωρίζω εάν επιβεβαίωσαν ή απέκλεισαν ενδεχόμενα ιατρικά σφάλματα.

Δεν γνωρίζω εάν οι αρχικές υποθέσεις αποδείχθηκαν βάσιμες ή αβάσιμες.

Και δεν αποδίδω την απομάκρυνσή μου στην ύπαρξη αυτών των ερευνών.

Υπάρχει όμως ένα γεγονός που παραμένει: οι έρευνες ήταν ανοιχτές όταν η διοικητική μου παρουσία σταμάτησε και εγώ δεν είχα πλέον τη δυνατότητα να παρακολουθήσω μέχρι τέλους τη θεσμική διερεύνηση που είχα ζητήσει.

Αυτό γεννά ένα ερώτημα που ξεπερνά εμένα:

Όταν αποχωρεί ένας διοικητής, ποιος εξασφαλίζει ότι δεν αποχωρεί μαζί του και το ενδιαφέρον για τις υποθέσεις που ερευνούσε;

Μια ΕΔΕ δεν μπορεί να είναι προσωπικό έργο του εκάστοτε διοικητή.

Μια διερεύνηση θανάτου ή πιθανής βλάβης ασθενούς δεν μπορεί να εξαρτάται από το ποιος βρίσκεται κάθε φορά πίσω από ένα γραφείο.

Πρέπει να διαθέτει θεσμική μνήμη και συνέχεια.

Και η συνέχεια αυτή πρέπει να μπορεί να αποδειχθεί.

Με έγγραφα.

Με πορίσματα.

Με ημερομηνίες.

Με απαντήσεις.

Το δικαίωμα να γνωρίζεις τι σου καταλογίζουν

Η έννοια της θεσμικής λογοδοσίας γίνεται ακόμη σημαντικότερη όταν το ίδιο το διοικητικό σύστημα αποδίδει ευθύνες.

Σήμερα, για υποθέσεις που αφορούν τη δική μου διοικητική δράση, αναζητώ έγγραφα και στοιχεία ώστε να γνωρίζω ακριβώς τι μου καταλογίζεται και με ποια αποδεικτικά μέσα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάστηκε η συνδρομή της Εισαγγελικής Αρχής για την αναζήτησή τους, χωρίς αυτό να σημαίνει πάντοτε και άμεση πρόσβαση. Σε άλλες ακόμα αναμένω για τα αυτονόητα.

Δεν χρειάζεται εδώ να υιοθετήσει κανείς θεωρίες συγκάλυψης.

Υπάρχει ένα πολύ απλούστερο και βαθύτερα δημοκρατικό ερώτημα:

Πόσο εύκολα επιτρέπει ένα σύστημα στον εαυτό του να ελεγχθεί;

Γιατί ένας θεσμός δεν αποδεικνύει την αξιοπιστία του όταν ελέγχει μόνο τους άλλους.

Την αποδεικνύει όταν δέχεται να ελεγχθούν με την ίδια αυστηρότητα οι δικές του αποφάσεις, οι δικές του πράξεις και οι δικές του παραλείψεις.

Ο πιο αδύναμος κρίκος

Υπάρχει, τέλος, ένας μηχανισμός πολύ ανθρώπινος και γι’ αυτό ιδιαίτερα επικίνδυνος.

Όταν ένα περιστατικό γίνεται περίπλοκο, όταν οι έρευνες καθυστερούν, όταν υπάρχει πιθανότητα να αποδοθεί ενοχή σε κάποιον προστατευόμενο του συστήματος και όταν η κοινωνία κουράζεται από τις αντιφατικές εξηγήσεις, δημιουργείται η ανάγκη για μια απλή απάντηση.

Και η απλή απάντηση συνήθως έχει πρόσωπο.

Ο ασθενής που είχε εξάρτηση.

Ο άνθρωπος με ψυχική νόσο.

Ο νοσηλευτής.

Ο απεικονιστής.

Ο εργαζόμενος που βρίσκεται χαμηλότερα στην ιεραρχία.

Ακόμη και ο διοικητής, όταν έχει πάψει πλέον να βρίσκεται μέσα στο σύστημα ή όταν δεν ήταν εξαρχής αρεστός σε μέρος του συστήματος.

Έτσι ένα σύνθετο γεγονός αποκτά έναν βολικό τελευταίο κρίκο.

Μόνο που η Ιατρική και η Δικαιοσύνη δεν μπορούν να λειτουργούν έτσι.

Η εξάρτηση ενός ανθρώπου δεν του αφαιρεί το δικαίωμα στην ορθή περίθαλψη.

Η ψυχική ασθένεια δεν καθιστά λιγότερο σημαντικό τον θάνατό του.

Η θέση ενός νοσηλευτή δεν τον μετατρέπει αυτομάτως σε υπεύθυνο.

Η ειδικότητα ενός γιατρού δεν τον καθιστά ένοχο επειδή είναι ο ευκολότερα ορατός κρίκος.

Και η διοικητική θέση δεν πρέπει να λειτουργεί ούτε ως ασπίδα ούτε ως έτοιμος αποδιοπομπαίος τράγος.

Η ευθύνη οφείλει να ακολουθεί τα πραγματικά γεγονότα.

Τι συνέβη.

Ποιος έπραξε.

Ποιος γνώριζε.

Ποιος όφειλε να ελέγξει.

Τι ερεύνησε.

Και κυρίως:

αν η έρευνα έφτασε μέχρι το τέλος της.

Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στην αναζήτηση ενός εύκολου ενόχου και στην πραγματική λογοδοσία.

Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο που μπορούμε να απαιτήσουμε σήμερα, πριν ακόμη γνωρίζουμε τι ακριβώς συνέβη στον Γιώργο Μαζωνάκη.

Να μην προδικάσουμε.

Να μην στιγματίσουμε.

Να μην επιλέξουμε τον πιο αδύναμο κρίκο για να σταματήσει η δημόσια συζήτηση.

Να ακολουθήσουμε την αλυσίδα της ευθύνης από την αρχή μέχρι το τέλος:

από την προσωπική επιλογή,

στην επιστημονική πράξη,

στη διοικητική ευθύνη,

στον θεσμικό έλεγχο

και τελικά στην υποχρέωση της Πολιτείας να εξασφαλίζει ότι κανένας κρίκος δεν μένει εκτός διερεύνησης επειδή είναι ισχυρότερος από τον προηγούμενο.

Γιατί στο τέλος σχεδόν όλοι μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.

Ο γιατρός μπορεί να καταθέσει.

Ο νοσηλευτής μπορεί να απαντήσει.

Ο διοικητής μπορεί να προσκομίσει τα έγγραφά του.

Οι θεσμοί διαθέτουν μηχανισμούς για να αιτιολογήσουν τις αποφάσεις τους.

Μόνο ένας δεν μπορεί πια να μιλήσει.

Ο ασθενής που πέθανε.

Και ίσως γι’ αυτό ακριβώς, όταν εκείνος έχει πια σιωπήσει, η υποχρέωση των θεσμών να φτάσουν μέχρι την αλήθεια γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. 

* Ευαγγελία Φανουράκη - Υγιεινολόγος MPh, MSc - Πρώην Κοινή Διοικήτρια των διασυνδεόμενων νοσοκομείων “Γ.Ν. Λασιθίου” - “Γ. Ν. - Κ.Υ. Νεαπόλεως «Διαλυνάκειο»” - Δημοτική Σύμβουλος Αγίου Νικολάου

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του ekriti.gr

Διαβάστε επίσης 

Μαζωνάκης: Ο βασανιστικός τελευταίος του χρόνος -Από το Δρομοκαΐτειο και την δικαστική διαμάχη στην καταγγελία για σεξουαλική παρενόχληση

Γιώργος Μαζωνάκης: Τα κρίσιμα ερωτήματα για τον θάνατό του – Τι μπαίνει στο μικροσκόπιο