Η νέα εικόνα της οικογένειας στα σχολικά βιβλία και η παγίδα του δημογραφικού μαρασμού*

Όλα άρχισαν από κάτι που, εκ πρώτης όψεως, μοιάζει μικρό: Από τα βιβλία του Δημοτικού. Από μια εικόνα, μια αναφορά σε μια διαφορετική μορφή οικογένειας, από την προσπάθεια του σχολείου να παρουσιάσει στα παιδιά τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Και πράγματι, ένα παιδί μπορεί να πληροφορηθεί ότι υπάρχουν διαφορετικές οικογενειακές μορφές και ότι ο νόμος αναγνωρίζει πλέον ορισμένες από αυτές. Αλλά εκεί ακριβώς αρχίζει ο προβληματισμός.

Γιατί το σχολικό βιβλίο δεν είναι απλώς ένα «χαρτί», ένα βιβλίο. Είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους μια κοινωνία λέει στα παιδιά τι θεωρεί φυσιολογικό, αποδεκτό, σημαντικό και άξιο να γνωρίζουν.

Και τότε το ερώτημα παύει να είναι «τι γράφει το βιβλίο;». Γίνεται: Τι άνθρωπο θέλουμε να διαμορφώσουμε; Ποια είδους οικογένεια θεωρούμε θεμέλιο της κοινωνίας; Και, κυρίως, ποια θέση έχει μέσα σε όλα αυτά το παιδί;

Από την οικογένεια του βιολογικού δεσμού στην οικογένεια της επιθυμίας

Για αιώνες, η οικογένεια στηριζόταν σε μια σχετικά απλή πραγματικότητα: ένας άνδρας και μία γυναίκα δημιουργούσαν μια σχέση μέσα στην οποία γεννιούνταν και μεγάλωναν τα παιδιά τους. Σήμερα η κατάσταση έχει γίνει πολύ πιο σύνθετη. Η ιατρική τεχνολογία μπορεί να διαχωρίσει τον γενετικό γονέα από τον κοινωνικό γονέα και την κυοφόρο από τη γυναίκα που θα αναλάβει τη μητρότητα. Η δωρεά σπέρματος και ωαρίων, η εξωσωματική γονιμοποίηση και η παρένθετη μητρότητα δημιουργούν δυνατότητες που προηγουμένως δεν υπήρχαν.

Και εδώ η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε ένα ιστορικό ερώτημα: Επειδή μπορούμε να κάνουμε κάτι, σημαίνει ότι πρέπει και να το κάνουμε; Η επιστήμη απαντά στο «πώς». Δεν απαντά από μόνη της στο «γιατί» και στο «μέχρι πού». Η βιολογία παραμένει εκεί. Το παιδί εξακολουθεί να είναι ένας άνθρωπος που δημιουργείται μέσα από μια συγκεκριμένη βιολογική διαδικασία. Η τεχνολογία μπορεί να μεσολαβήσει, να βοηθήσει, να παρακάμψει ορισμένα εμπόδια. Δεν μπορεί όμως να μετατρέψει την ανθρώπινη ζωή σε παραγγελία κατά βούληση. Κι εδώ εμφανίζεται ένας φόβος που αξίζει να συζητηθεί: μήπως από το δικαίωμα του ανθρώπου να αποκτήσει παιδί περάσουμε, χωρίς να το αντιληφθούμε, στην αντίληψη ότι έχει δικαίωμα να αποκτήσει το παιδί που θέλει;

Το παιδί δεν είναι προϊόν του σχεδιασμού μας

Ο άνθρωπος που αποφασίζει να αποκτήσει παιδί μπορεί να έχει στο μυαλό του ένα όνειρο. Ένα υγιές παιδί. Ένα όμορφο παιδί. Ένα παιδί που θα μεγαλώσει ομαλά. Ένα παιδί που θα ανταποκριθεί στις προσδοκίες του. Αλλά το παιδί που γεννιέται δεν είναι υποχρεωμένο να ανταποκριθεί σε καμία από αυτές.

Μπορεί να γεννηθεί με αναπηρία. Μπορεί να αρρωστήσει. Μπορεί να έχει χαρακτηριστικά που οι γονείς δεν περίμεναν. Μπορεί στην εφηβεία να τους αμφισβητήσει. Μπορεί ως ενήλικος να ακολουθήσει έναν δρόμο που εκείνοι δεν θα επέλεγαν ποτέ. Εκεί δοκιμάζεται η πραγματική γονεϊκότητα. Γιατί η γονεϊκή αγάπη δεν είναι: «Σε αγαπώ επειδή είσαι όπως σε περίμενα». Είναι: «Σε αγαπώ επειδή είσαι εσύ, ακόμη κι όταν δεν είσαι αυτό που περίμενα».

Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο της γονεϊκότητας: ο γονιός επιλέγει να φέρει το παιδί στον κόσμο, αλλά από τη στιγμή που αυτό γεννιέται, δεν του ανήκει.

Και αν η ζωή που ονειρεύτηκε ο γονιός χαθεί;

Ένα παιδί με σοβαρή αναπηρία μπορεί να αλλάξει ολόκληρη τη ζωή μιας οικογένειας. Ο γονιός μπορεί να χρειαστεί να εγκαταλείψει επαγγελματικά σχέδια, οικονομικές δυνατότητες, ταξίδια, ελευθερία, κοινωνική ζωή. Μπορεί να χρειαστεί να αφιερώσει δεκαετίες σε φροντίδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί είναι βάρος ούτε ότι η ζωή με ένα παιδί με αναπηρία δεν μπορεί να είναι γεμάτη αγάπη και χαρά. Σημαίνει όμως ότι η γονεϊκότητα περιλαμβάνει και θυσίες που δεν μπορείς να προβλέψεις όταν την επιλέγεις. Γι' αυτό η ώριμη κοινωνία δεν πρέπει να ρωτά μόνο: «Μπορεί ο ενήλικας να αποκτήσει παιδί;» Πρέπει να ρωτά: «Είναι έτοιμος να αναλάβει το παιδί που θα γεννηθεί, όποιο κι αν είναι αυτό;» Και αυτό το ερώτημα αφορά όλους τους γονείς. Δεν έχει σεξουαλικό προσανατολισμό.

Το παιδί και τα πρότυπα

Έπειτα υπάρχει το ζήτημα των προτύπων. Ένα παιδί που μεγαλώνει με έναν πατέρα και μία μητέρα βλέπει καθημερινά δύο διαφορετικές βιολογικές και κοινωνικές παρουσίες: έναν άνδρα και μία γυναίκα. Ένα παιδί με δύο πατέρες έχει δύο άνδρες. Ένα παιδί με δύο μητέρες έχει δύο γυναίκες. Δεν σημαίνει ότι αυτά τα παιδιά δεν μπορούν να αγαπηθούν, να μορφωθούν και να εξελιχθούν. Αλλά το ερώτημα αν η διαφορετικότητα των γονεϊκών προτύπων έχει σημασία δεν πρέπει να θεωρείται απαγορευμένο.

Και εδώ χρειάζεται επιστημονική ταπεινότητα. Δεν αρκεί ούτε η ιδεολογική βεβαιότητα ούτε η προκατάληψη. Το παιδί όμως κάποτε θα γίνει έφηβος. Θα γνωρίσει το σώμα του, το άλλο φύλο, τη σεξουαλικότητα, την ιδιωτικότητα, την ανάγκη ανεξαρτησίας. Θα χρειαστεί πρότυπα, όρια και ασφάλεια. Και τότε επιστρέφει ένα πολύ απλό ερώτημα: Ποιος προστατεύει ένα παιδί που δεν μπορεί ακόμη να προστατεύσει τον εαυτό του;

Το σκοτεινό ενδεχόμενο που δεν έχουμε δικαίωμα να αγνοήσουμε

Υπάρχουν άνθρωποι που κακοποιούν παιδιά. Υπήρχαν πάντοτε. Και μπορούν να βρίσκονται σε οποιαδήποτε οικογένεια, σε οποιοδήποτε κοινωνικό περιβάλλον, πίσω από οποιαδήποτε «κανονική» εικόνα. Οι τραγικές υποθέσεις παιδικής κακοποίησης στην Ελλάδα, μεταξύ των οποίων και η υπόθεση της 12χρονης στον Κολωνό, είναι μια σκληρή υπενθύμιση.

Ένα παιδί δεν είναι πάντοτε σε θέση να πει «όχι». Ένα βρέφος δεν μπορεί να καταλάβει. Ένα μικρό παιδί μπορεί να φοβάται. Ένας έφηβος μπορεί να ντρέπεται ή να απειλείται. Επομένως η προστασία του παιδιού δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στη δική του αντίδραση.

Και εδώ πρέπει να είμαστε απολύτως δίκαιοι: δεν υπάρχει λόγος να θεωρούμε έναν ομόφυλο γονέα περισσότερο ύποπτο από έναν ετερόφυλο. Αλλά δεν υπάρχει και λόγος να θεωρούμε οποιονδήποτε γονέα υπεράνω ελέγχου.

Το παιδί πρέπει να προστατεύεται πριν χρειαστεί να φωνάξει.

Από τη μητρότητα και την πατρότητα στην αναζήτηση της φροντίδας

Και κάπου εδώ εμφανίζεται ένα άλλο, φαινομενικά άσχετο, φαινόμενο της εποχής μας. Η σχέση ανθρώπου και κατοικιδίου. Βλέπουμε ανθρώπους να παίρνουν τα σκυλιά και τις γάτες τους αγκαλιά, να τα ντύνουν, να τα φροντίζουν όταν αρρωσταίνουν, να αγωνιούν μήπως κάποιος τα κακοποιήσει, να οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από αυτά.

Τι είναι αυτό; Είναι αγάπη. Είναι τρυφερότητα. Είναι προστασία. Είναι ανάγκη φροντίδας. Δεν πρέπει να το κοροϊδεύουμε. Αλλά δεν είναι γονεϊκότητα με την ανθρώπινη έννοια. Το παιδί θα μεγαλώσει. Θα σε αμφισβητήσει. Θα φύγει. Θα γίνει ανεξάρτητος άνθρωπος. Το σκυλί θα παραμείνει εξαρτημένο από εσένα.

Κι έτσι εμφανίζεται ένα παράξενο παράδοξο του σύγχρονου πολιτισμού: Όσο δυσκολότερη γίνεται η απόφαση να φέρουμε έναν άνθρωπο στον κόσμο, τόσο περισσότερο αναπτύσσουμε μορφές έντονης συναισθηματικής φροντίδας προς τα ζώα. Δεν σημαίνει ότι «τα σκυλιά αντικατέστησαν τα παιδιά». Θα ήταν αυθαίρετο να το υποστηρίξουμε. Αλλά αξίζει να ρωτήσουμε: Μήπως ο σύγχρονος άνθρωπος εξακολουθεί να έχει βαθιά ανάγκη να αγαπά, να προστατεύει και να φροντίζει, αλλά αναζητά ολοένα περισσότερο μορφές σχέσης που απαιτούν μικρότερη δέσμευση από την ανατροφή ενός ανθρώπου; Και αν ναι, τι λέει αυτό για τον πολιτισμό μας;

Η θρησκεία, το κράτος και το σχολείο

Απέναντι σε αυτές τις αλλαγές βρίσκεται και η παράδοση. Η θρησκεία εξακολουθεί να βλέπει την οικογένεια μέσα από ένα συγκεκριμένο ανθρωπολογικό πλαίσιο. Το κράτος έχει διαμορφώσει ένα διαφορετικό νομικό πλαίσιο. Το σχολείο καλείται τώρα να παρουσιάσει στα παιδιά μια κοινωνία στην οποία συνυπάρχουν διαφορετικές μορφές οικογένειας.

Ποιος έχει τον τελευταίο λόγο; Το κράτος; Η οικογένεια; Η Εκκλησία; Η επιστήμη; Το σχολείο; Κανένας από αυτούς δεν μπορεί μόνος του να απαντήσει σε όλα. Το κράτος μπορεί να νομοθετεί. Η επιστήμη μπορεί να εξηγεί. Η Εκκλησία μπορεί να καταθέτει τη δική της ανθρωπολογική πρόταση. Το σχολείο μπορεί να εκπαιδεύει. Αλλά το παιδί δεν πρέπει να γίνει το πεδίο μάχης τους.

Και τελικά, τι σημαίνει «πρόοδος»;

Ίσως αυτό είναι το δυσκολότερο ερώτημα. Κάθε εποχή θεωρεί ότι προχωρά. Αλλά προς τα πού; Είναι πρόοδος να μπορούμε να δημιουργήσουμε μια οικογένεια με τρόπους που παλαιότερα ήταν αδύνατοι; Ναι, μπορεί να είναι. Είναι πρόοδος να προστατεύονται άνθρωποι που παλαιότερα αποκλείονταν; Αναμφίβολα μπορεί να είναι.

Ωστόσο, η πραγματική πρόοδος δεν μπορεί να μετριέται μόνο με την ικανοποίηση των ατομικών επιθυμιών, όταν αυτές αποσυνδέονται από τη βιολογική συνέχεια της κοινωνίας. Αν η νέα εικόνα της οικογένειας στα σχολικά βιβλία εγκλωβίσει τον πολιτισμό μας σε μοντέλα μειωμένης δέσμευσης που αδυνατούν να γεννήσουν το αύριο, τότε η «πρόοδος» αυτή κινδυνεύει να μετατραπεί σε ιστορική οπισθοδρόμηση. Όσο το δημογραφικό πρόβλημα βαθαίνει, γίνεται σαφές ότι η επιβίωση μιας κοινωνίας δεν κρίνεται από τις ιδεολογικές βεβαιότητες, αλλά από την προστασία του παιδιού και την εξασφάλιση της ίδιας της συνέχειας της ζωής.

*Ο Γιώργος Κορναράκης είναι Καθηγητής, Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του ekriti.gr

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Κατανοώντας τον Άλλον: Η ενσυναίσθηση στη διασταύρωση φιλοσοφίας, κοινωνιολογίας και ψυχολογίας του Δρα Γεωργίου Μιχ. Κορναράκη*