Η πρόσφατη ταυτοποίηση σπάνιων ουσιών σε τελετουργικά σκεύη της Πομπηίας αποδεικνύει ότι οι ρωμαϊκές προσφορές προς τους θεούς δεν περιορίζονταν σε τοπικά προϊόντα, αλλά περιλάμβαναν και εξωτικά υλικά από τις άκρες του τότε γνωστού κόσμου.

Μια διεθνής ερευνητική ομάδα ταυτοποίησε για πρώτη φορά αρωματικές ρητίνες εισαγόμενες σε δύο θυμιατήρια της Πομπηίας, προσφέροντας νέα στοιχεία για τις οικιακές τελετουργίες πριν από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.

Τα ευρήματα φωτίζουν τις εμπορικές οδούς και τις θρησκευτικές πρακτικές των κατοίκων της ρωμαϊκής πόλης.

Η μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Antiquity, συνδυάζει τεχνικές μικροσκοπίας και φασματομετρίας για την ανάλυση της τέφρας που διατηρήθηκε στο εσωτερικό δύο πήλινων (τερακότα) δοχείων.

Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν τη χρήση τοπικών φυτών σε αυτές τις προσφορές και παρέχουν τις πρώτες αρχαιολογικές αποδείξεις για την καύση ρητινών που προέρχονταν από περιοχές τόσο απομακρυσμένες όσο η υποσαχάρια Αφρική ή η Ασία.

Τελετουργίες σε Χώρους Υπό Ανακαίνιση: Το Εύρημα της Officina di Sabbatino

Τα αντικείμενα που αναλύθηκαν προέρχονται από ανασκαφές του 20ού αιώνα.

Το πρώτο, ένα θυμιατήριο σε σχήμα κυπέλλου, βρέθηκε το 1954 σε ένα κτίριο της Πομπηίας γνωστό ως Officina di Sabbatino, μια κατασκευή που την εποχή της έκρηξης μετατρεπόταν σε πανδοχείο.

Το δεύτερο θυμιατήριο είναι ένα πιο περίτεχνα διακοσμημένο κομμάτι:

Ένα ημισφαιρικό μπολ με τρεις ανάγλυφες γυναικείες μορφές.

Βρέθηκε το 1986 in situ (στην αρχική του θέση), μέσα στο πλήρως εξοπλισμένο οικιακό ιερό μιας αγροτικής έπαυλης στο Boscoreale, μια περιοχή κοντά στην Πομπηία.
Το πλαίσιο αυτό, σύμφωνα με τους συγγραφείς της μελέτης, προσδιορίζει το θυμιατήριο νούμερο 2 ως ένα τελετουργικό εργαλείο που χρησιμοποιούνταν για την καύση προσφορών κατά τη διάρκεια οικιακών τελετών.

Οι μορφές που το διακοσμούν, οι οποίες πιθανώς αναπαριστούν σεβαστά θανόντα πρόσωπα, συνδέουν το αντικείμενο με την απόδοση τιμών στους προγόνους.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι προσφορές θυμιάματος και οι οικιακές θυσίες κατά τη διάρκεια κατασκευαστικών εργασιών δεν ήταν ασυνήθιστες στην Πομπηία, τοποθετώντας το εύρημα αυτό σε ένα τελετουργικό πλαίσιο που σχετίζεται με έναν χώρο υπό ανακαίνιση.

Επιστημονικές Μέθοδοι Ταυτοποίησης: Η Τεχνολογία στην Υπηρεσία της Αρχαιολογίας

Οι ερευνητές εφάρμοσαν τρεις συμπληρωματικές μεθόδους για να προσδιορίσουν τι κάηκε σε κάθε δοχείο.

Από την μία πλευρά, ανέλυσαν μικρο-υπολείμματα ασβεστίου από τις στάχτες για να διαπιστώσουν αν χρησιμοποιήθηκε ξύλο ή κοπριά ως καύσιμη ύλη.

Μελέτησαν επίσης τους φυτόλιθους, μικροσκοπικά σωματίδια πυριτίου που σχηματίζονται στα φυτά και επιβιώνουν ακόμη και μετά την καύση.

Τέλος, πραγματοποίησαν ανάλυση οργανικών υπολειμμάτων για να ταυτοποιήσουν συγκεκριμένες χημικές ενώσεις, όπως λίπη ή ρητίνες.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι και στα δύο θυμιατήρια η παρουσία υψηλών συγκεντρώσεων ψευδόμορφων κρυστάλλων τέφρας —κρύσταλλοι που σχηματίζονται από ξυλώδη φυτά— υποδηλώνει ότι κάηκαν ξυλώδη φυτά, πιθανώς ως καύσιμη ύλη ή ως προσφορές.

Οι φυτόλιθοι επέτρεψαν να προσδιοριστεί ότι μεταξύ αυτών των φυτών υπήρχαν αριές (Quercus), δάφνη (Lauraceae), καθώς και μουριές ή άλλα πυρηνόκαρπα δέντρα (Moraceae ή Prunus).

Οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι η ομοιότητα αυτών των υπολειμμάτων με εκείνα που αναλύθηκαν πρόσφατα στο λαράριο (lararium) της οικίας IX.10.1 και στο θυμιατήριο από την Casa di Fedra, υποδηλώνει ότι οι φυτικές προσφορές αποτελούσαν μια κοινή πρακτική στην οικιακή λατρεία της Πομπηίας.

Λιβάνι από Μακρινές Χώρες

Το πιο σημαντικό εύρημα, ωστόσο, εντοπίστηκε στο θυμιατήριο νούμερο 2.
Η μοριακή ανάλυση των οργανικών υπολειμμάτων του ανίχνευσε τριτερπενικούς δείκτες χαρακτηριστικούς μιας ρητίνης από την οικογένεια των Burseraceae, πιθανώς από το γένος Canarium, ευρύτερα γνωστό ως έλεμι.

Αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς η πιθανότητα να επρόκειτο για λιβάνι από Boswellia —το δέντρο που ευδοκιμεί στην Αραβική Χερσόνησο ή την Ανατολική Αφρική και είναι διάσημο για την παραγωγή του πιο γνωστού λιβανιού— οι χημικοί δείκτες υποδεικνύουν εντονότερα το έλεμι.

Αυτή η ανακάλυψη αποτελεί την πρώτη αρχαιολογική απόδειξη εισαγόμενης ρητίνης στην Πομπηία.

Οι συγγραφείς τονίζουν ότι, μαζί με άλλα ευρήματα, όπως το ινδικό αγαλματίδιο της Λάκσμι που ανακαλύφθηκε στην «Οικία του Ινδικού Αγαλματιδίου» (Casa della Statuetta Indiana), αυτή η ρητίνη υπογραμμίζει την ένταξη της Πομπηίας σε ένα εμπορικό δίκτυο που εκτεινόταν πολύ πέρα από τα σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Πρόκειται για αρωματική ρητίνη που ενδέχεται να προερχόταν από τα τροπικά δάση της υποσαχάριας Αφρικής ή της Ινδίας.

Κρασί, Λίπη και μια Σύνθετη Τελετουργία

Εκτός από τη ρητίνη, η ανάλυση αποκάλυψε την παρουσία ηλεκτρικού, φουμαρικού, μηλικού και τρυγικού οξέος σε σημαντικές ποσότητες. Ο συνδυασμός αυτός, σύμφωνα με τους επιστήμονες, υποδηλώνει την παρουσία ενός παραγώγου φρούτων, πολύ πιθανόν προερχόμενου από σταφύλι.
Η αναλογία μεταξύ μηλικού και τρυγικού οξέος (0,7) συνάδει με εκείνη ενός προϊόντος ώριμου σταφυλιού, όπως το κρασί ή το ξίδι.

Οι ερευνητές παραμένουν επιφυλακτικοί.

Επισημαίνουν ότι, λόγω έλλειψης δειγμάτων ελέγχου από το περιβάλλον ίζημα —τα οποία θα έπρεπε να είχαν ληφθεί κατά την αρχική ανασκαφή— δεν μπορούν να αποκλείσουν εντελώς μια μεταγενέστερη επιμόλυνση.

Ωστόσο, το αρχαιολογικό πλαίσιο του θυμιατηρίου, το οποίο βρέθηκε μέσα σε ένα ανέπαφο οικιακό ιερό, ενισχύει την τελετουργική ερμηνεία.

Σύμφωνα με την μελέτη, «η συνδυαστική προσφορά οίνου και θυμιάματος (ture ac vino) ήταν μια από τις πιο συνηθισμένες προκαταρκτικές θυσιαστικές πράξεις στην Αυτοκρατορική Ρώμη».

Η τελετουργία αυτή, γνωστή ως praefatio, εμφανίζεται συχνά απεικονισμένη σε τοιχογραφίες και ανάγλυφα της ίδιας της Πομπηίας.

Στο lararium —το οικιακό ιερό— της «Οικίας των Βεττίων» (Casa dei Vettii), για παράδειγμα, μια τοιχογραφία δείχνει το Genius (το πνεύμα-προστάτη) της οικογένειας να κρατά μια patera (ρηχό σκεύος) για σπονδές και ένα ανοιχτό κουτί με θυμίαμα.

Γηγενή Φυτά, Κοινές Τελετουργίες

Η ανάλυση των φυτόλιθων επέτρεψε επίσης τον εντοπισμό αγρωστωδών (γρασιδιών) από τις υποοικογένειες Pooideae, Chloridoideae και Panicoideae.

Ενώ η πρώτη είναι τυπική για εύκρατα εποχιακά κλίματα, οι Chloridoideae συνδέονται με άνυδρα κλίματα και οι Panicoideae με τροπικές συνθήκες.

Αν και ορισμένα από αυτά τα φυτά μπορεί να είχαν εισαχθεί, οι ερευνητές σημειώνουν ότι η ταυτόχρονη παρουσία παρόμοιων φυτών σε περιβάλλοντα της Πομπηίας που δεν σχετίζονται με τη λατρεία, υποδηλώνει ότι τα περισσότερα από τα φυτά που χρησιμοποιούνταν ως προσφορές ήταν τοπικής καλλιέργειας.

Ο συνδυασμός ξυλωδών φυτών και εισαγόμενων ρητινών μέσα στο ίδιο θυμιατήριο υποδεικνύει μια εξελιγμένη τελετουργική πρακτική, στην οποία προσιτά στοιχεία συνδυάζονταν με άλλα υψηλής συμβολικής και εμπορικής αξίας.

Σύμφωνα με τους συγγραφείς, τα αποτελέσματα που παρουσιάζονται εδώ προσφέρουν μια σπάνια αρχαιολογική οπτική πάνω σε λατρευτικές πρακτικές που προηγουμένως μαρτυρούνταν μόνο σε γραπτές και εικαστικές πηγές.

Οι ερευνητές αναγνωρίζουν αρκετούς περιορισμούς στη μελέτη τους.

Και τα δύο αντικείμενα ανασκάφηκαν πριν από δεκαετίες και δεν διασώζονται δείγματα του γύρω εδάφους που θα επέτρεπαν τον αποκλεισμό μεταγενέστερης επιμόλυνσης με απόλυτη βεβαιότητα.

Στην περίπτωση του θυμιατηρίου νούμερο 1, δεν βρέθηκαν βιοδείκτες κατά την ανάλυση των οργανικών υπολειμμάτων, καθιστώντας αδύνατο να προσδιοριστεί αν περιείχε επίσης ρητίνες.
Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι η περιορισμένη τεκμηρίωση της ιστορίας των δύο τεχνουργημάτων μετά την ανασκαφή τους απαιτεί προσοχή στην ερμηνεία των αποτελεσμάτων.

Παρά τους περιορισμούς αυτούς, ο συνδυασμός μεθόδων —μικροσκοπία ασβεστιτικών υπολειμμάτων, ανάλυση φυτολίθων και φασματομετρία μάζας— κατέστησε δυνατό τον προσδιορισμό ενός λεπτομερούς προφίλ των υλικών που κάηκαν.

Τα αποτελέσματα είναι συνεπή μεταξύ τους και συμφωνούν με όσα είναι γνωστά από τις γραπτές πηγές και τις καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις.

Ένα Παράθυρο στις Μυρωδιές της Πομπηίας

Η μελέτη αποτελεί μέρος του αυξανόμενου ενδιαφέροντος για τη λεγόμενη «αισθητηριακή αρχαιολογία», η οποία επιδιώκει να ανακατασκευάσει όχι μόνο τα αντικείμενα και τους χώρους του παρελθόντος, αλλά και τις αισθητηριακές εμπειρίες που συνδέονταν με αυτά.

Το άρωμα του καμένου θυμιάματος, αναμεμειγμένο με τον καπνό των τοπικών φυτών και πιθανώς με το κρασί που χυνόταν ως σπονδή, αποτελούσε ουσιαστικό μέρος της επικοινωνίας με το θείο στην οικιακή σφαίρα.

Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι οι Ρωμαίοι συγγραφείς αναφέρουν συχνά το θυμίαμα που προσφερόταν στους Λάρητες (Lares) —τους φύλακες του σπιτιού και των αγρών— και στους Πενάτες (Penates) —προστάτες του κελαριού.

Ο Προπέρτιος, για παράδειγμα, έγραψε ότι το άρωμα του καμένου θυμιάματος θεωρούνταν ιερό και ευχάριστο στους θεούς.

Στην ειδική περίπτωση του θυμιατηρίου νούμερο 2, με τις γυναικείες μορφές που πιθανώς αναπαριστούσαν θανόντα πρόσωπα, ο συνδυασμός θυμιάματος και οίνου αποκτά ταφική σημασία.

Οι συγγραφείς παραθέτουν λογοτεχνικές πηγές, όπως ο Στάτιος και ο Μαρτιάλης, οι οποίοι περιγράφουν παρόμοιες προσφορές στη λατρεία των νεκρών.

Πομπηία: Ένας Κόμβος Πολυτελείας και Παγκόσμιου Εμπορίου στην Αρχαιότητα

Πέρα από την αναπαράσταση των τελετουργιών, η ανακάλυψη εισαγόμενων ρητινών σε ένα οικιακό πλαίσιο στην Πομπηία έχει σημαντικές ιστορικές προεκτάσεις.

Επιβεβαιώνει ότι προϊόντα πολυτελείας από μακρινές περιοχές —το έλεμι από τα δάση της Αφρικής ή της Ασίας, το λιβάνι από την Αραβία ή το ελεφαντόδοντο από την Ινδία— όχι μόνο έφταναν στην πόλη, αλλά ήταν ενσωματωμένα στις καθημερινές θρησκευτικές πρακτικές των κατοίκων της.

Το εμπόριο εύοσμων ρητινών από την Αραβία και τα δάση της Αφρικής και της Ασίας, σημειώνει η μελέτη, μετακινήθηκε προς τα βόρεια μέσω της Ερυθράς Θάλασσας τουλάχιστον από τον 1ο αιώνα π.Χ.

Τα προϊόντα αυτά μεταφέρονταν μέσω της Αλεξάνδρειας στα ιταλικά λιμάνια του Portus και του Puteoli (Ποzzουόλι), όπου, όπως μαρτυρούν οι επιγραφές, υπήρχαν συντεχνίες εμπόρων θυμιάματος.

Η παρουσία του έλεμι σε ένα θυμιατήριο από το Μποσκορεάλε αποδεικνύει ότι αυτά τα προϊόντα έφταναν επίσης σε περιοχές μακριά από το αστικό κέντρο, ενσωματωμένα στις οικιακές τελετουργίες των αγροτικών επαύλεων στις πλαγιές του Βεζούβιου.

Οι συγγραφείς δηλώνουν ότι η παρουσία υπολειμμάτων ρητίνης αυτού του τύπου, που ταυτοποιήθηκαν μέσω της ανάλυσης οργανικών καταλοίπων, τεκμηριώνεται αρχαιολογικά για πρώτη φορά στην Πομπηία.

Το άρθρο καταλήγει τονίζοντας την αξία του συνδυασμού διαφορετικών αναλυτικών μεθόδων για την απάντηση ενός ερωτήματος που οι παραδοσιακές πηγές δυσκολεύονται να απαντήσουν: Τι ακριβώς καιγόταν στα ρωμαϊκά θυμιατήρια.

Προσθέτουν ότι τα ευρήματα αυτά όχι μόνο ενισχύουν την κατανόηση των εκτεταμένων εμπορικών συνδέσεων της Πομπηίας, αλλά, μαζί με τα ίχνη βιοδεικτών σταφυλιού, προσφέρουν ένα αρχαιολογικό συμπλήρωμα στις γραπτές και εικαστικές πηγές σχετικά με τις θυσιαστικές πρακτικές της Πρώιμης Αυτοκρατορίας.

 

Διαβάστε επίσης:

Διαβήτης: Ιάπωνες επιστήμονες παρουσίασαν πειραματικό χάπι ινσουλίνης

ΗΠΑ: Μυστηριώδη ερείπια πυροδοτούν θεωρίες για μια χαμένη πόλη 12.000 ετών