Από την Ιθάκη του Ομήρου στη δημοκρατία της ευθύνης. του Δρ. Γ. Γρηγοράκη

Αγαπητοί φίλοι αναγνώστες.

Χιλιάδες χρόνια πέρασαν από τότε που ο Όμηρος έγραψε την «Οδύσσεια». Κι όμως, ένα ερώτημα παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα: τι συμβαίνει όταν κάποιοι άνθρωποι πιστεύουν ότι μπορούν να καταπατούν τους κανόνες, να σφετερίζονται αγαθά που δεν τους ανήκουν και να ζουν χωρίς φόβο λογοδοσίας; Αυτό ακριβώς συμβολίζουν οι μνηστήρες της Ιθάκης. Δεν ήταν απλώς άνθρωποι που περίμεναν την επιστροφή του Οδυσσέα.

Ήταν άνθρωποι που είχαν μετατρέψει τον ξένο οίκο σε δικό τους χώρο. Κατανάλωναν την περιουσία του, προσέβαλλαν την αξιοπρέπειά του και συμπεριφέρονταν σαν η απουσία του νόμιμου ιδιοκτήτη να τους είχε δώσει το δικαίωμα να κάνουν ό,τι θέλουν. Και ανάμεσά τους ξεχώριζε ο Αντίνοος.

Ο Αντίνοος δεν συμβολίζει μόνο έναν άνθρωπο. Συμβολίζει μια νοοτροπία. Τη νοοτροπία εκείνου που πιστεύει ότι η δύναμη, η θέση ή οι γνωριμίες μπορούν να τον προστατεύσουν από κάθε συνέπεια. Τη νοοτροπία εκείνου που ξεχνά ότι πάνω από κάθε εξουσία υπάρχει ένας κανόνας: η ευθύνη. Αλλά ας αναρωτηθούμε: Πόσο μακριά απέχει αυτή η εικόνα από τα σύγχρονα προβλήματα των κοινωνιών μας;

Όταν ο πολίτης αισθάνεται ότι υπάρχουν άνθρωποι που απολαμβάνουν προνόμια χωρίς να λογοδοτούν, όταν βλέπει τη δικαιοσύνη να καθυστερεί, όταν νιώθει ότι ο νόμος δεν έχει το ίδιο βάρος για όλους, τότε δεν χάνει μόνο την εμπιστοσύνη του σε πρόσωπα. Χάνει την εμπιστοσύνη του στην ίδια την έννοια της πολιτείας.

Όμως η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργεί με την οργή της στιγμής. Δεν μπορεί να απαντά με το τόξο του Οδυσσέα. Ο σύγχρονος Οδυσσέας δεν είναι ο εκδικητής. Είναι ο θεσμός που λειτουργεί. Είναι η ανεξάρτητη δικαιοσύνη. Είναι ο έλεγχος της εξουσίας. Είναι η διαφάνεια. Γιατί μια δημοκρατία δεν κρίνεται από το αν έχει νόμους. Κρίνεται από το αν οι νόμοι εφαρμόζονται το ίδιο για όλους. Η αρχαία Αθήνα είχε ένα μάθημα που δεν πρέπει να ξεχάσουμε. Οι Αθηναίοι πίστευαν ότι κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να γίνεται μεγαλύτερος από την πόλη. Γι’ αυτό δημιούργησαν τον οστρακισμό. Ο Αριστείδης, ο άνθρωπος που έμεινε στην ιστορία ως «ο Δίκαιος», δεν εξαιρέθηκε από την κρίση των πολιτών.

Βεβαίως, η σημερινή δημοκρατία είναι διαφορετική. Προστατεύει δικαιώματα που η αρχαιότητα δεν γνώριζε. Δεν επιτρέπει την καταδίκη χωρίς αποδείξεις. Δεν επιτρέπει την τιμωρία από το πλήθος. Αλλά υπάρχει μια αρχαία αλήθεια που παραμένει επίκαιρη: Κανείς δεν μπορεί να βρίσκεται πάνω από την πόλη. Ούτε ο πλούσιος. Ούτε ο ισχυρός. Ούτε ο πολιτικός. Ούτε οποιοσδήποτε θεωρεί ότι μπορεί να χρησιμοποιεί τους θεσμούς μόνο όταν τον προστατεύουν και να τους αγνοεί όταν τον ελέγχουν. Μια κοινωνία δεν ζητά εκδίκηση. Ζητά δικαιοσύνη. Δεν ζητά να καταδικαστούν οι άνθρωποι χωρίς στοιχεία. Ζητά να μην υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι δεν θα ελεγχθούν ποτέ. Δεν ζητά να επιστρέψουμε στην εποχή του Οδυσσέα με το ξίφος στο χέρι. Ζητά να λειτουργήσει το κράτος δικαίου με τόση δύναμη, ώστε κανένας σύγχρονος «μνηστήρας» να μην πιστέψει ποτέ ότι η πολιτεία είναι ιδιοκτησία του.

Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο μάθημα της Ιθάκης: Ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για μια κοινωνία δεν είναι μόνο η αδικία που διαπράττεται. Είναι η αδικία που μένει χωρίς απάντηση. Γιατί όταν η κοινωνία παύει να πιστεύει στη δικαιοσύνη, τότε χάνει κάτι πολυτιμότερο από τον πλούτο της. Χάνει την ψυχή της.

Δρ. Γ. Γρηγοράκης

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του ekriti.gr

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Μύθοι και αλήθειες για την τροπολογία για τα κόκκινα δάνεια. του Αργύρη Αργυριάδη*