Αφιερωματα

80 χρόνια μετά το Σύμφωνο Χίτλερ – Στάλιν

stalin.jpg

Η ιδεολογική τους αντίθεση δεν εμπόδισε τον Χίτλερ να υπογράψει με τον Στάλιν το 1939 το Σύμφωνο Mη Επίθεσης διαιρώντας την ανατολική Ευρώπη σε δύο στρατόπεδα. Τα τραύματα του παρελθόντας είναι μέχρι σήμερα ορατά.

Αρχικά επρόκειτο για μια κίνηση κυνισμού που απέφερε οφέλη και στις δύο πλευρές. Εν όψει των προετοιμασιών για την επίθεση στην Πολωνία ο Χίτλερ θέλησε να διασφαλίσει την ουδετερότητα της τότε Σοβιετικής Ένωσης και να αποφύγει τον πόλεμο των δύο μετώπων που οδήγησε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στην ήττα της Γερμανίας. Κάτω από αυτές τις συνθήκες ο Χίτλερ και ο Στάλιν υπέγραψαν πριν από 80 χρόνια στις 23 Αυγούστου, το Σύμφωνα Μη Επίθεσης. Όμως τα πιο σημαντικά δεν ήταν όσα περιελάμβανε το επίσημο Σύμφωνο αλλά το παράρτημα.

Ανείπωτη δυστυχία

Προέβλεπε ότι σε περίπτωση εδαφικών αναπροσαρμογών όλες οι χώρες ανάμεσα στο Γερμανικό Ράιχ και την Σοβιετική Ένωση θα μοιράζονταν σε σφαίρες επιρροής. Για παράδειγμα η Εσθονία, η Λετονία, το ανατολικό τμήμα της Πολωνίας και η ρουμανική Βεσσαραβία θα περνούσαν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής, ενώ το δυτικό τμήμα της Πολωνίας στο Γερμανικό Ράιχ. Την 1η Σεπτεμβρίου του 1938 η Βέρμαχτ εισέβαλε στην Πολωνία σηματοδοτώντας την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δύο εβδομάδες αργότερα ο Κόκκινος Στρατός εισβάλει με τη σειρά του στα ανατολικά της Πολωνίας κα καταλαμβάνει σιγά σιγά όλες εκείνες τις περιοχές που τέθηκαν υπό σοβιετική επιρροή.

Η μοιρασιά της ανατολικής Ευρώπης συνολικά ολοκληρώθηκε τις δύο πρώτες εβδομάδες από την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Γερμανοί και Σοβιετικοί στρατιωτικοί, μυστικές υπηρεσίες και υπάλληλοι της διοίκησης συνεργάστηκαν πολύ στενά. Η Πολωνία εξαφανίστηκε για δεύτερη φορά από τον πολιτικό χάρτη. Οι χώρες της Βαλτικής, που όπως και η Πολωνία, είχαν αποκτήσει μόλις στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο την ανεξαρτησία τους, έγιναν σοβιετικές δημοκρατίες. Η ρουμανική Βεσσαραβία ενσωματώθηκε στην ουκρανική σοβιετική δημοκρατία. «Έτσι η Ρουμανία πέρασε στην αγκάλη της ναζιστικής Γερμανίας» λέει ο ρουμάνος ιστορικός Κόζμιν Πόπα.

Για τους κατοίκους ένθεν κακείθεν της διαχωριστικής γραμμής άρχισε μια περίοδος ανείπωτης δυστυχίας. Ο Χίτλερ επέβαλε στις κατακτημένες περιοχές τη ρατσιστική του ιδεολογία, έδωσε εντολή να θανατωθούν εκατομμύρια άνθρωποι, ενώ στη σοβιετική ζώνη επιρροής μεγάλα τμήματα πληθυσμού εκδιώχθηκαν, χιλιάδες άτομα της παλιάς ελίτ σκοτώθηκαν ή εκτοπίστηκαν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.

Το Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο Μη Επίθεσης διήρκησε σχεδόν δύο χρόνια. Τον Ιούνιο του 1941, όταν η μισή Ευρώπη ήταν πλέον υπό ναζιστικό ζυγό, ο Χίτλερ αισθάνθηκε αρκετά ισχυρός για να επιτεθεί στον ίδιο το σύμμαχό του υπερεκτιμώντας τις δυνάμεις του. Αλλά ήταν αποφασιστικής σημασίας. Γιατί τον επόμενο χειμώνα ο ρους της ιστορίας άλλαξε και η Γερμανία άρχισε να εξασθενεί στρατιωτικά. Για τους λαούς τις κατακτημένης Ευρώπης όμως έπρεπε να περάσουν ακόμη μερικά χρόνια πλήρους εξαθλίωσης, εκτοπισμών και θανατώσεων.

Τα τραύματα παραμένουν

Το τραύμα της γερμανορωσικής συνεργασίας με βαρύτατο κόστος στις άλλες χώρες παραμένει ακόμη μέχρι σήμερα ορατό. Στην Πολωνία το Σύμφωνο Χίτλερ-Στάλιν θεωρείται ότι οδήγησε στην τέταρτη διαίρεση της χώρας μετά τις τρεις προηγούμενες τον 18ο αιώνα, όταν η Πολωνία διαιρέθηκε ανάμεσα στην Ρωσία, την Πρωσία και την Άστρια και εξαφανίστηκε από τον χάρτη. Επιπλέον η σοβιετική εισβολή προκάλεσε τη σύλληψη 22.000 Πολωνών αξιωματικών και αστυνομικών. Την άνοιξη του 1940 οι σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες τους μετέφεραν στο Κατίν και σε άλλες δύο περιοχές και τους εκτέλεσαν με σφαίρα στο κεφάλι. Το Σύμφωνο είχε επιπτώσεις και μετά το τέλος του πολέμου.

Επειδή η Σοβιετική Ένωση ανήκε στους νικητές του πολέμου οι δυτικές δυνάμεις δεν μπορούσαν να εμποδίσουν να παραμείνουν στη σφαίρα επιρροής της οι χώρες που περιλαμβάνονταν στη παράρτημα του Συμφώνου Χίτλερ – Στάλιν. Αλλά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έπεσε σε λήθη. Στα ανατολικά της Ευρώπης κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου αντιμετωπιζόταν ως ταμπού και στη Δυτική Γερμανία δεν έπαιζε κανένα ρόλο στην ιστορική επεξεργασία της μεταπολεμικής περιόδου. Όμως τα τραύματα παρέμειναν. Σε μια επιστολή προς τους Πολωνούς ο πρόεδρος Πούτιν
χαρακτηρίζει τη συμφωνία ως ανήθικη, αλλά αυτή η άποψη γρήγορα ξεθώριασε.

Λίγους μήνες μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία υπερασπίστηκε ο Πούτιν το Σύμφωνο ως τότε αναγκαίο. Στη σημερινή Ρωσία ο Στάλιν έχει αποκατασταθεί ιστορικά και μάλιστα σε φετινή σφυγμομέτρηση το 70% των ερωτηθέντων απάντησε θετικά για το ρόλο του Στάλιν στη χώρα. Γι αυτούς τους λόγους η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής φοβούνται ότι θα μπορούσαν να πέσουν θύματα της πολιτικής.

Για παράδειγμα, σε ότι αφορά τον αγωγό ρωσικού φυσικού αερίου Nord Stream 2. «Ιστορικές αναλογίες δεν μπορεί να κάνει κανείς σήμερα» υποστηρίζει ο ιστορικός Γιεργκ Γκνζενμίλερ, «ο φόβος είναι υπερβολικός. Η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες βρίσκονται πιο κοντά στη Γερμανία από ότι στη Ρωσία. Αποδεικνύεται από τη συμμετοχή τους στο Νάτο και την ΕΕ». Ο γερμανός ιστορικός παρατηρεί ωστόσο ότι η γερμανική εξωτερική πολιτική ακολουθεί τα συμφέροντά της χωρίς να λαμβάνει υπόψη της αυτούς τους φόβους, Γι αυτό συστήνει στη γερμανική κυβέρνηση να δείχνει περισσότερη κατανόηση όταν εκφράζονται φοβίες.

Αφιερωματα

Αθήνα 1941: 80 χρόνια από την τελευταία αερομαχία πάνω από την Ακρόπολη

Αθήνα 1941 - αερομαχία

Την προσεχή Τρίτη συμπληρώνονται ογδόντα χρόνια από εκείνη την ημέρα, κατά την οποία εκτυλίχθηκε η τελευταία πράξη του δράματος «της Μάχης της Αθήνας», της τελευταίας αερομαχίας δηλαδή πάνω από τον αττικό ουρανό, μόλις μια εβδομάδα πριν η σβάστικα υψωθεί στην Ακρόπολη.

Εκείνη την ημέρα τα τελευταία δεκαπέντε εναπομείναντα καταδιωκτικά Χαρικέιν της RAF, από την αρχική δύναμη που είχε δοθεί στην Ελλάδα τον Φεβρουάριο του 1941, αντιμετώπισαν σε μια από τις σφοδρότερες αερομαχίες στους ελληνικούς ουρανούς κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο πάνω από εκατό, μέχρι και διακόσια καταδιωκτικά και ελαφρά βομβαρδιστικά της Λουφτβάφε.

Για τους κατοίκους της Αθήνας και του Πειραιά εκείνη την ημέρα εκτυλίχθηκε πάνω από τα κεφάλια τους ένας αγώνας ζωής ή θανάτου με τους κινητήρες των αεροσκαφών ν’ αγκομαχούν ψηλά στον ουρανό και τα γερμανικά καταδιωκτικά με τις σβάστικες και τα κίτρινα ρύγχη να εφορμούν με λύσσα στα βρετανικά Χαρικέιν, που υπερασπίζονταν μια πόλη για την οποία οι νεαροί πιλότοι της RAF, είχαν ακούσει με θαυμασμό στα μαθητικά τους χρόνια.

«Πετούσαμε γύρω στα εννέα χιλιάδες πόδια. […] Ξαφνικά όλος ο ουρανός γύρω μας φάνηκε να τινάζεται στον αέρα από τα γερμανικά καταδιωκτικά. Ήρθαν καταπάνω μας από πολύ ψηλά. […] Σπάσαμε τον σχηματισμό και τώρα ο καθένας ήταν υπεύθυνος για τον εαυτό του. Αυτό που έγινε γνωστό ως η Μάχη της Αθήνας είχε αρχίσει», έγραφε μεταπολεμικά ένας άγνωστος τότε νεαρός αλλά και πολύ άπειρος πιλότος της Βασιλικής Αεροπορίας με μόνον επτά ώρες εμπειρίας στα Χαρικέιν, ο Ρόαλντ Νταλ, ο μετέπειτα συγγραφέας παιδικών διηγημάτων, και του μυθιστορήματος που έγινε και ταινία «Ο Τσάρλι και το Εργοστάσιο Σοκολάτας».

Ο ίδιος, με το βιβλίο του «Σόλο πορεία», έκανε γνωστή στον αγγλοσαξονικό κόσμο την άγνωστη στους περισσότερους «Μάχη της Αθήνας», αλλά και την βρετανική αεροπορική παρουσία στη χώρα μας εκείνες τις δραματικές ώρες του πολέμου, όταν οι Έλληνες πιλότοι είχαν αποδεκατισθεί και μόλις πέντε βρετανικά αεροπλάνα δίωξης είχαν κατορθώσει να φτάσουν αλώβητα στην Κρήτη τον Μάιο του 1941.

Ανάμεσα στους δεκαπέντε Βρετανούς αεροπόρους, που υπερασπίστηκαν την Αθήνα ήταν και ο Νοτιαφρικανός άσος επισμηναγός Πατ Πατλ, που συγκαταλέγεται ανάμεσα στους κορυφαίους πιλότους δίωξης της RAF κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τον αριθμό-ρεκόρ των πενήντα και πλέον καταρριφθέντων ιταλικών και γερμανικών αεροσκαφών.

Ο Πατλ, το άστρο του οποίου ως διώκτη πιλότου ανέτειλε στην Αίγυπτο, όταν η βρετανική αεροπορία υπερασπιζόταν τη διώρυγα του Σουέζ στις αρχές του πολέμου, έφτασε στο απώγειό του στην Ελλάδα όταν αποσπάστηκε τον Νοέμβριο του 1940, με την 80η Μοίρα Δίωξης εφοδιασμένης με αεροσκάφη Γκλαντιέιτορ, και με τραγικό τρόπο έδυσε στην Μάχη της Αθήνας, όταν έπεσε μαχόμενος μέσα στο φλεγόμενο Χαρικέιν του, λίγα χιλιόμετρα ανατολικά της Ψυτάλλειας, προς τον κόλπο της Ελευσίνας, πριν καταρρίψει τις τελευταίες σαράντα οκτώ ώρες της ζωής του, αλλά πέντε γερμανικά αεροσκάφη.

Παρόλο που τα επίσημα αρχεία της μονάδας που διοικούσε καταστράφηκαν λίγο πριν την φυγή των Βρετανών από την ηπειρωτική Ελλάδα για να μην πέσουν στα χέρια των Γερμανών, εντούτοις μέσα από τα προσωπικά ημερολόγια και διηγήσεις συμπολεμιστών του είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τις περισσότερες από τις επιβεβαιωμένες καταρρίψεις του, που τον κατατάσσουν ως έναν από τους καλύτερους άσους της RAF.

Το τι συνέβη τις τελευταίες στιγμές της ζωής του, και πως αυτός ο έμπειρος διώκτης με την εξαιρετική όραση αιφνιδιάστηκε χωρίς να μπορεί να ελέγχει τα νώτα του δεν θα το μάθουμε ποτέ. Σίγουρα η υπερένταση των πεντέμισι μηνών που πολέμησε στους ελληνικούς ουρανούς αδιάκοπα από το μέτωπο της Αλβανίας έως την Αθήνα και τον Πειραιά να συνετέλεσε στο χαμό του. Άλλωστε σύμφωνα με μαρτυρίες την τελευταία ημέρα της ζωής του ανέβηκε στο αεροπλάνο του έχοντας μόλις σηκωθεί μετά βίας λόγω γρίπης από το ράντζο εκστρατείας στην Ελευσίνα με ρίγη και ψηλό πυρετό.

«Ογδόντα χρόνια μετά, τα περισσότερα γεγονότα του Β’ΠΠ έχουν προσεκτικά τεκμηριωθεί, όχι όμως αυτή η περίοδος. Ίσως η 33η Μοίρα υπό εκείνες τις συνθήκες να είχε παύσει να λειτουργεί ως συντεταγμένη μονάδα εάν δεν υπήρχε το παράδειγμα και η ηγεσία του Πατλ», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Έντουαρντ Μακ Μάνους, ερευνητής της αεροπορικής ιστορίας της περιόδου, και υπεύθυνος του Μνημείου της Μάχης της Αγγλίας στο Λονδίνο. «Πιθανόν η καταπόνηση να οδήγησε στην εξάντλησή του και ως επακόλουθο τον θάνατό του πάνω από την Αθήνα. Παρόλο τον ανταγωνισμό μας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, μπορώ να σας πω ότι υπάρχει ένα πολύ δυνατό συναίσθημα αλληλεγγύης με την Ελλάδα και μια αίσθηση ότι κάπου σας απογοητεύσαμε στην υποχώρησή μας από την (ηπειρωτική) Ελλάδα και την Κρήτη. Όμως η σταθερή αντίσταση του Πατλ και της Μοίρας του δείχνει ότι αυτό δεν συνέβαινε πάντα», συμπληρώνει ο κ. Έντουαρντ Μακ Μάνους.

Για άλλους Βρετανούς ιστορικούς οι πιλότοι αυτών των 15 αεροσκαφών αξίζουν να καταταχθούν ισάξια με τους ηρωικούς πιλότους της Μάχης της Αγγλίας, αφού κατέστρεψαν 22 εχθρικά αεροσκάφη από μια αεροπορική δύναμη άκρως πολυπληθέστερη, και πιθανότατα άλλα οκτώ, με τίμημα τρεις νεκρούς, μεταξύ των οποίων και ο διοικητής τους Πατ Πατλ. Τ

ην επομένη της αερομαχίας οι Ελληνικές δυνάμεις στον αμυντικό τομέα της Λάρισας, παραδόθηκαν στον στρατάρχη Λίστ, ενώ το αεροδρόμιο των Ιωαννίνων είχε καταληφθεί από τα μηχανοκίνητα Ες-Ες. Ένας αγώνας δρόμου για την αποχώρηση άρον-άρον των ελληνοβρετανικών δυνάμεων από την ηπειρωτική Ελλάδα ήταν σε εξέλιξη…

Ένα μνημείο για τους λησμονημένους…

Τον Οκτώβριο του 1990 ένα μνημείο αναγέρθηκε στην αεροπορική βάση της Ελευσίνας από την Πολεμική Αεροπορία, έπειτα από πρόταση του Συνδέσμου Παλαιμάχων Αεροπόρων και του συλλόγου της RAF Αθηνών, για να υπενθυμίζει τη θυσία του επισμηναγού Πατ Πατλ και των υπολοίπων 51 Ελλήνων και 79 Βρετανών αεροπόρων, που έπεσαν μαχόμενοι υπερασπίζοντας τους ελληνικούς ουρανούς από το μέτωπο της Αλβανίας τον Οκτώβριο του 1940, έως και την κατάληψη της Κρήτης τον Μάιο του 1941.

«Η Ελευσίνα επιλέγει συμβολικά διότι στις 20 Απριλίου του 1941 στον ουρανό της διαδραματίστηκε η τελική πράξη της Μάχης της Αθήνας, με βασικό πρωταγωνιστή την RAF και τον μεγαλύτερο μέχρι τότε Βρετανό άσο του πολέμου, τον εικοσιεπτάχρονο Νοτιαφρικανό μοίραρχο Πατ Πατλ», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο αρχιτέκτονας Αθανάσιος Κων. Χατζηλάκος, που είχε την αρχιτεκτονική σύλληψη, σχεδίαση και επίβλεψη του Μνημείου.

«Αποφεύγοντας τα καθιερωμένα, "ακαδημαϊκά" πρότυπα των μνημείων, όπου κυριαρχούν συνήθως γλυπτικές συνθέσεις εδώ έχουμε να κάνουμε με μία καθαρά αρχιτεκτονική σύνθεση όπου η αρχιτεκτονική ιδέα της κατασκευής αποτελεί και την "ψυχή" του μνημείου. Και η "ψυχή" στην συγκεκριμένη περίπτωση δεν είναι το υλικό στοιχείο αλλά το άυλο, το κενό, ο ουρανός. Τα δομικά στοιχεία απλώς πλαισιώνουν το κενό για να του δώσουν φόρμα και να το κάνουν συνθετικά αναγνωρίσιμο», προσθέτει ο κ. Χατζηλάκος.

Τα λείψανα του επισμηναγού Πατλ δεν βρέθηκαν ποτέ, μια και το αεροπλάνο του κομματιάστηκε στον αέρα από τα εύστοχα πυρά δυο γερμανικών δικινητήριων καταδιωκτικών, καθώς ο ίδιος προσπαθούσε να βοηθήσει ένα συνάδελφό του, που κινδύνευε να καταρριφθεί.

Ένας θρύλος θέλει να βρίσκεται ακόμα εκεί, στον βυθό, δεμένος στο κάθισμα του αεροπλάνου του, εκπληρώνοντας τα λόγια του Θουκυδίδη, «Ανδρών επιφανών πάσα γη τάφος».

Όσον αφορά τον νεαρό Ρόαλντ Νταλ, υπήρξε αρκετά τυχερός παρά την απειρία του, και είδε πολλά αεροσκάφη να πέφτουν φλεγόμενα προτού ο ίδιος χτυπήσει ένα «Ju-88», που τον γάζωσε με τα πολυβόλα του. Κατάφερε να επιστρέψει στην Ελευσίνα με το Χάρικέιν του κυριολεκτικά διαλυμένο.

Πηγή: ΑΠΕ - ΜΠΕ

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Οι είκοσι μάχες που έκριναν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Η Μάχη της Κρήτης - Ένα κείμενο του Νίκου Καζαντζάκη

Η Μάχη της Κρήτης μέσα από πίνακες ζωγραφικής