Γυάρος: Από «Νησί του Διαβόλου» σε καταφύγιο ζωής – Η εντυπωσιακή μεταμόρφωση ενός τόπου εξορίας

Για δεκαετίες, η Γυάρος ήταν συνώνυμη της εξορίας, των βασανιστηρίων και της πολιτικής καταστολής. Το άγονο νησί των Κυκλάδων, που βρίσκεται μόλις μισή ώρα με σκάφος από τη Σύρο, έμεινε αποκλεισμένο από τον υπόλοιπο κόσμο για περισσότερο από μισό αιώνα, πρώτα ως τόπος εξορίας και στρατιωτική φυλακή και αργότερα ως πεδίο βολής του Πολεμικού Ναυτικού.

Σήμερα, όμως, η εικόνα του έχει αλλάξει ριζικά, όπως αναφέρει το εκτενές ρεπορτάζ του BBC. Εκεί όπου άλλοτε κυριαρχούσαν οι κραυγές των κρατουμένων και οι εκρήξεις από τα πυρά, έχει δημιουργηθεί ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια καταφύγια της Μεσογείου, φιλοξενώντας τη μεγαλύτερη ίσως αποικία της απειλούμενης μεσογειακής φώκιας μοναχού και δεκάδες ακόμη σπάνια είδη.

Το «Νησί του Διαβόλου»

Από μακριά η Γυάρος εξακολουθεί να μοιάζει αφιλόξενη. Το επιβλητικό κόκκινο κτίριο των φυλακών δεσπόζει πάνω από τη θάλασσα, θυμίζοντας γιατί το νησί απέκτησε το προσωνύμιο «Νησί του Διαβόλου». Σε αντίθεση με τη Μύκονο, την Άνδρο ή άλλα γειτονικά κυκλαδονήσια, δεν υπάρχουν λιμάνια γεμάτα τουρίστες, λευκά σπίτια ή ταβέρνες. Το τοπίο δείχνει άδειο, όμως η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική.

Η θεσμική ολοκλήρωση της νησιωτικότητας

Η σκοτεινή ιστορία της Γυάρου ξεκινά ήδη από τα ρωμαϊκά χρόνια, όταν χρησιμοποιούνταν ως τόπος εξορίας. Το πιο βαρύ κεφάλαιο, ωστόσο, γράφτηκε το 1948, όταν το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε τις περιουσίες των τελευταίων 31 κατοίκων του νησιού και το μετέτρεψε σε φυλακή πολιτικών κρατουμένων.

Περισσότεροι από 20.000 άνθρωποι -ανάμεσά τους κομμουνιστές, συγγραφείς, φοιτητές και καλλιτέχνες- εξορίστηκαν εκεί σε δύο διαφορετικές περιόδους πολιτικών διώξεων. Οι πρώτοι κρατούμενοι, αμέσως μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο, ζούσαν σε σκηνές μέσα στο λιοπύρι και στο κρύο, ενώ αναγκάζονταν να χτίζουν με τα ίδια τους τα χέρια τις φυλακές στις οποίες θα κρατούνταν.

Αργότερα, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών (1967-1974), η Γυάρος λειτούργησε ξανά ως τόπος εγκλεισμού και βασανιστηρίων, παρά τις επίσημες διακηρύξεις περί «αναμόρφωσης».

Μετά την πτώση της χούντας, το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε το νησί ως πεδίο βολής μέχρι το 2002.

Κανείς τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι η μακρόχρονη ανθρώπινη απουσία θα εξελισσόταν τελικά στο μεγαλύτερο πλεονέκτημα του νησιού. Όταν το Πολεμικό Ναυτικό αποχώρησε, ψαράδες άρχισαν να αναφέρουν συχνές εμφανίσεις της μεσογειακής φώκιας μοναχού γύρω από τη Γυάρο.

Η πραγματική ανατροπή ήρθε το 2004, όταν ένας ερασιτέχνης ψαροντουφεκάς φωτογράφισε μια μητέρα φώκια με το μικρό της να ξεκουράζονται σε ανοιχτή παραλία, κάτι σχεδόν αδιανόητο για ένα είδος που είχε μάθει να κρύβεται σε απομονωμένες θαλάσσιες σπηλιές εξαιτίας της ανθρώπινης δίωξης.

«Δεν είχα ξαναδεί κάτι τέτοιο στην Ελλάδα. Έμοιαζε με εικόνα από την αρχαιότητα» θυμάται ο βιολόγος Πάνος Δενδρινός από τη MOm, την Ελληνική Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας.



Μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα ο παγκόσμιος πληθυσμός της μεσογειακής φώκιας είχε καταρρεύσει, με μόλις 350 έως 450 ζώα να έχουν απομείνει. Αιώνες κυνηγιού για τη γούνα και το λίπος τους, η καταστροφή των παράκτιων οικοτόπων και οι συγκρούσεις με αλιείς είχαν οδηγήσει το είδος στα πρόθυρα της εξαφάνισης.

Οι επιστημονικές αποστολές που ακολούθησαν μετά τη φωτογραφία αποκάλυψαν στη Γυάρο μια αποικία περίπου 70 ενήλικων ζώων, πιθανότατα τη μεγαλύτερη στη Μεσόγειο εκείνη την εποχή.

Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η συμπεριφορά τους. «Αυτή ήταν η φυσική τους συμπεριφορά. Οι φώκιες αλλού ήταν διαρκώς σε επιφυλακή. Στη Γυάρο ήταν χαλαρές», εξηγεί ο Σπύρος Κοτομάτας του WWF Ελλάς.

Η ιδιότυπη ιστορία του νησιού

Η εξήγηση βρίσκεται στην ιδιότυπη ιστορία του νησιού. Παρότι πέρασαν από εκεί χιλιάδες κρατούμενοι, οι ανθρώπινες δραστηριότητες περιορίζονταν σε ένα μικρό μόνο τμήμα της ακτογραμμής. Ακόμη και την περίοδο των στρατιωτικών ασκήσεων, οι εκρήξεις επικεντρώνονταν κυρίως στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού, αφήνοντας ανεπηρέαστες τις περιοχές όπου οι φώκιες είχαν βρει καταφύγιο.

Επιπλέον, η στρατιωτική χρήση είχε ως αποτέλεσμα να απαγορεύεται ουσιαστικά η αλιεία για δεκαετίες, επιτρέποντας στα θαλάσσια οικοσυστήματα να αναπτυχθούν χωρίς ιδιαίτερες ανθρώπινες πιέσεις.

Η ανακάλυψη αυτή οδήγησε στη δημιουργία της πρώτης Θαλάσσιας Προστατευόμενης Περιοχής στις Κυκλάδες, το 2019. Σήμερα η επιτήρηση γίνεται από τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ), ενώ από το 2017 λειτουργεί σύστημα απομακρυσμένης παρακολούθησης με κάμερες που μεταδίδουν εικόνα σε πραγματικό χρόνο στη Σύρο.

Όταν κάποιο σκάφος εισέρχεται στην προστατευόμενη ζώνη, οι αρχές μπορούν να επέμβουν αμέσως. Σύμφωνα με τα στοιχεία των ερευνητών, μεταξύ 2015 και 2023 τα περιστατικά παράνομης ερασιτεχνικής αλιείας μειώθηκαν κατά 57%, ενώ η παράνομη επαγγελματική αλιεία μειώθηκε κατά 85%. Παράλληλα, στις προστατευόμενες θάλασσες καταγράφηκαν περισσότερα από 130 είδη ψαριών, έναντι 108 εκτός της ζώνης προστασίας, ενώ τα ψάρια είναι αισθητά μεγαλύτερα και πολυπληθέστερα.

Η Γυάρος δεν αποτελεί καταφύγιο μόνο για τις φώκιες. Στους απόκρημνους βράχους και στις σχισμές των βράχων φωλιάζει ο μύχος της Μεσογείου (Yelkouan shearwater), ένα θαλασσοπούλι που απειλείται παγκοσμίως. Η αποικία της Γυάρου είναι η δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο και αντιστοιχεί περίπου στο 15% του συνολικού πληθυσμού του είδους.

Ωστόσο, ακόμη και εδώ υπάρχουν απειλές. Οι αρουραίοι καταστρέφουν μεγάλο ποσοστό των αυγών, ενώ αγριογούρουνα που εισήχθησαν παράνομα στο νησί καταστρέφουν τις φωλιές και επιτίθενται ακόμη και σε ενήλικα πουλιά. Για τον λόγο αυτό έχουν ήδη ξεκινήσει επιχειρήσεις απομάκρυνσής τους.

Οι προκλήσεις δεν σταματούν εκεί. Παρότι τα λιβάδια ποσειδωνίας διατηρούνται σε εξαιρετική κατάσταση, οι ύφαλοι εξακολουθούν να χρειάζονται αποκατάσταση. Η υπεραλίευση σε άλλες περιοχές έχει διαταράξει την ισορροπία του οικοσυστήματος και οι επιστήμονες φυτεύουν πλέον καλλιεργημένα φύκη για να βοηθήσουν την αναγέννησή του.

«Χρειαζόμαστε χίλιες Γυάρους σε όλη την Ελλάδα»

Το 2022, έπειτα από πιέσεις αλιευτικών οργανώσεων, η κυβέρνηση χαλάρωσε προσωρινά τους περιορισμούς στην αλιεία, προκαλώντας άμεσες επιπτώσεις στα ψάρια και στις φώκιες. Η απόφαση ανακλήθηκε σύντομα και τον Απρίλιο του 2026 η Γυάρος απέκτησε το υψηλότερο δυνατό καθεστώς προστασίας με Προεδρικό Διάταγμα, όμως οι επιστήμονες επιμένουν ότι ένα μόνο προστατευόμενο νησί δεν αρκεί.

Όπως τονίζουν, απαιτείται συνολικός σχεδιασμός για ολόκληρο το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, ώστε η αλιεία, η ναυσιπλοΐα, ο τουρισμός και η προστασία της φύσης να μπορούν να συνυπάρξουν.

Σήμερα η Γυάρος αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα του πώς ένας τόπος που συμβόλιζε την ανθρώπινη βία μπορεί να μετατραπεί σε καταφύγιο ζωής. Το εγκαταλελειμμένο κτίριο των φυλακών εξακολουθεί να θυμίζει το βαρύ ιστορικό φορτίο του νησιού, όμως στις ακτές και στις θαλάσσιες σπηλιές κυριαρχούν πλέον οι μεσογειακές φώκιες και δεκάδες ακόμη απειλούμενα είδη. «Η Γυάρος είναι ένα νησί ελπίδας», λέει η θαλάσσια βιολόγος Μαρία Σαλωμίδη. «Αυτό που χρειαζόμαστε είναι χίλιες Γυάρους σε όλη την Ελλάδα».

Πηγή:www.iefimerida.gr

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Φοιτητικό στεγαστικό επίδομα έως 2.500 ευρώ: Πότε θα γίνουν οι πληρωμές και πώς θα φορολογηθεί

Άγριος ξυλοδαρμός πίσω από τον θάνατο του ποινικολόγου Σταύρου Γεωργίου - Τι δείχνει η ιατροδικαστική εξέταση

Πανελλήνιες 2026: Αύριο (Πέμπτη 23/7) μετά τις 11:00 ανακοινώνονται οι βάσεις