Μεσαίωνας: Πως αντιμετώπιζαν τη συναισθηματική εξάντληση (burnout)

Η επαγγελματική εξουθένωση (burnout) θεωρείται συχνά μια «ασθένεια» της σύγχρονης εποχής. Ωστόσο, ιστορικοί υποστηρίζουν ότι τα συμπτώματα της ψυχικής και συναισθηματικής εξάντλησης απασχολούσαν τους ανθρώπους εδώ και πολλούς αιώνες.

Σύμφωνα με τον ιστορικό Πίτερ Τζόουνς, το burnout δεν αποτελεί αποκλειστικά φαινόμενο του 21ου αιώνα. Στο βιβλίο του Self-Help from the Middle Ages: A Journey into the Medieval Mind, εξετάζει πώς οι άνθρωποι του Μεσαίωνα περιέγραφαν την ψυχική κόπωση και ποιες πρακτικές πρότειναν για την αντιμετώπισή της.

Burnout: Τα ίδια συμπτώματα εδώ και αιώνες

Αίσθημα εξάντλησης, έλλειψη κινήτρου, δυσκολία συγκέντρωσης, ψυχική κόπωση και η έντονη επιθυμία να απομακρυνθεί κανείς από τις καθημερινές υποχρεώσεις. Τα συμπτώματα αυτά δεν είναι νέα.

Ο μοναχός και θεολόγος Ιωάννης Κασσιανός, ήδη από τον 5ο αιώνα μ.Χ., περιέγραφε μια κατάσταση που χαρακτηριζόταν από πνευματική αδράνεια, απελπισία και σύγχυση του νου, οδηγώντας τον άνθρωπο σε αίσθημα ανικανότητας και παραίτησης.

Η βασική διαφορά είναι ότι τότε η εξάντληση συνδεόταν κυρίως με την πνευματική ζωή, ενώ σήμερα αποδίδεται κυρίως στις αυξημένες απαιτήσεις της εργασίας και της καθημερινότητας.

Η προσωπική εμπειρία που οδήγησε στη μελέτη

Το ενδιαφέρον του Πίτερ Τζόουνς για το θέμα γεννήθηκε μέσα από μια προσωπική εμπειρία burnout, όταν εργάστηκε ως επικεφαλής του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Τιούμεν στη Σιβηρία.

Οι ακραίες καιρικές συνθήκες, η απομόνωση, η γλωσσική δυσκολία και η απόσταση από την οικογένειά του τον οδήγησαν σε έντονη ψυχική εξάντληση.

Καθώς προετοίμαζε μαθήματα για τις Επτά Θανάσιμες Αμαρτίες, διαπίστωσε ότι πολλές μεσαιωνικές περιγραφές ταυτίζονταν με τα συναισθήματα που βίωνε ο ίδιος.

Τι είναι η ακηδία

Οι μεσαιωνικοί συγγραφείς χρησιμοποιούσαν τον όρο ακηδία για να περιγράψουν μια βαθιά ψυχική κατάσταση που ξεπερνούσε την απλή τεμπελιά.

Η ακηδία θεωρούνταν μια μορφή εσωτερικού κενού, όπου ο άνθρωπος έχανε κάθε ενδιαφέρον για όσα προηγουμένως του έδιναν χαρά και νόημα.

Περιγραφόταν ως απώλεια αγάπης, αδιαφορία, ψυχική παράλυση και έλλειψη διάθεσης για δράση, χαρακτηριστικά που παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με αυτό που σήμερα ονομάζουμε burnout.

Μεσαιωνικά κείμενα που θυμίζουν σύγχρονη ψυχολογία

Στα εγχειρίδια που χρησιμοποιούσαν οι ιερείς κατά τον 13ο αιώνα, η προσέγγιση δεν βασιζόταν στην τιμωρία ή την επίπληξη, αλλά στον διάλογο και στην κατανόηση της εσωτερικής κατάστασης του ανθρώπου.

Στόχος ήταν να βοηθηθεί ο άνθρωπος να αναγνωρίσει τα συναισθήματά του, να κατανοήσει τις αιτίες της ψυχικής κόπωσης και να επανασυνδεθεί με όσα δίνουν νόημα στη ζωή του.

Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι αυτές οι πρακτικές παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με σύγχρονες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις.

Οι λύσεις που πρότεινε ο Μεσαίωνας

Οι μεσαιωνικοί στοχαστές δεν πίστευαν ότι η ψυχική εξάντληση μπορούσε να εξαφανιστεί πλήρως. Αντίθετα, υποστήριζαν ότι ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να συνυπάρχει με τις δύσκολες περιόδους της ζωής του.

Παράλληλα, τόνιζαν τη σημασία της αναζήτησης ενός ανώτερου σκοπού, μιας βαθύτερης αξίας ή μιας σχέσης που μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή δύναμης και ελπίδας.

Σύμφωνα με τον Γουίλιαμ Περάλντους, ακόμη και ένα χωράφι γεμάτο αγκάθια μπορεί κάποτε να καρποφορήσει, αρκεί να συνεχίσει κάποιος την προσπάθεια.

Οι ομοιότητες με τις σύγχρονες θεραπείες

Οι απόψεις αυτές παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες με σύγχρονες θεραπευτικές μεθόδους, όπως η Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (Acceptance and Commitment Therapy – ACT).

Η συγκεκριμένη προσέγγιση ενθαρρύνει τους ανθρώπους να αποδέχονται τα δύσκολα συναισθήματα χωρίς να προσπαθούν να τα καταπιέσουν, ενώ παράλληλα τους βοηθά να ζουν σύμφωνα με τις προσωπικές τους αξίες και στόχους.

Παρόμοιο μήνυμα συναντάται και στα έργα του Βερνάρδου του Κλερβώ, ο οποίος παρομοίαζε τη ζωή με μια δύσκολη διαδρομή όπου όλοι κάποια στιγμή θα σκοντάψουν.

Ένα διαχρονικό μήνυμα

Η σημαντικότερη ίσως παρακαταθήκη των μεσαιωνικών κειμένων είναι η υπενθύμιση ότι η ψυχική εξάντληση δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία ούτε αποκλειστικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης ζωής.

Η ιστορία δείχνει ότι οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν ανάλογες δυσκολίες εδώ και αιώνες. Η αναγνώριση αυτής της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή ανακούφισης και αισιοδοξίας για όσους βιώνουν σήμερα τα συμπτώματα του burnout.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Η συνήθεια που έχουν οι ευφυείς άνθρωποι;

Η άνοια πριν τα 65 «χτυπά» την εργασία έως και 15 χρόνια πριν από τη διάγνωση