Η δομική αλλαγή στις κυβερνοαπειλές: τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακές τρωτότητες * Της Δρ. Ελένης Καψοκόλη

Κάθε τεχνολογική επανάσταση αναδιαμορφώνει το διεθνές σύστημα, μεταβάλλοντας ριζικά τις επιχειρησιακές δυνατότητες και τις προτεραιότητες των διεθνών δρώντων. Στον 21ο αιώνα, η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) λειτουργεί ως ο απόλυτος πολλαπλασιαστής αυτών των αλλαγών. Η ραγδαία εξέλιξή της, τροφοδοτούμενη από την εκθετική αύξηση της υπολογιστικής ισχύος και την ανάλυση μαζικών μεγάλων δεδομένων (big data), την καθιστά την επιδραστικότερη τεχνολογία της εποχής μας, με την ενσωμάτωσή της σε κρίσιμους τομείς –όπως η παγκόσμια οικονομία, οι κρίσιμες υποδομές, η επικοινωνία και οι ένοπλες δυνάμεις– να αποτελεί ήδη πραγματικότητα. Η δυναμική αυτή δεν μεταβάλλει απλώς τα τεχνικά μέσα, αλλά επιφέρει μια βαθιά δομική αλλαγή στο πεδίο της κυβερνοασφάλειας. Εντούτοις, η πολυπλοκότητα και ο απρόβλεπτος χαρακτήρας της ΤΝ επιτείνει τη μακροπρόθεσμη αβεβαιότητα, δημιουργώντας κρίσιμα ερωτήματα για το μέγεθος των επερχόμενων αλλαγών. 

Στο πεδίο της επιστήμης υπολογιστών, η ΤΝ ορίζεται ως η ανάπτυξη υπολογιστικών συστημάτων ικανών να εκτελούν εργασίες που παραδοσιακά απαιτούν ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες, όπως η μάθηση, η λήψη αποφάσεων, η αντίληψη, η αναγνώριση προτύπων και η επεξεργασία της φυσικής γλώσσας. Η επιστημονική κοινότητα ταξινομεί την εξέλιξη της ΤΝ σε τρία διακριτά στάδια : 

    Στενή ΤΝ (narrow AI): Η τρέχουσα φάση της τεχνολογικής πραγματικότητας, η οποία επιδεικνύει υψηλή αποτελεσματικότητα και ταχύτητα στην επίλυση εξαιρετικά σύνθετων προβλημάτων, υπό την προϋπόθεση όμως ότι αυτά εντάσσονται σε ένα αυστηρά καθορισμένο πλαίσιο και βάσει δεδομένων εκπαίδευσης (π.χ. φίλτρα ανεπιθύμητης αλληλογραφίας, τα συστήματα αναγνώρισης προσώπου και τα αυτόνομα οχήματα).

    Γενική ΤΝ (general AI): Αποτελεί ένα ανεκπλήρωτο ακόμη ορόσημο που στοχεύει στην ανάπτυξη συστημάτων με γνωστικές ικανότητες ισοδύναμες με αυτές του ανθρώπινου εγκεφάλου για ολιστική κατανόηση του κόσμου, επίλυση πρωτόγνωρων προβλημάτων και αυτόνομη προσαρμογή σε μεταβαλλόμενα περιβάλλοντα.

    Τεχνητή υπερνοημοσύνη (superintelligence): Αποτελεί μια υποθετική μορφή της οποίας οι διανοητικές ικανότητες θα ξεπερνούν τη συνολική ανθρώπινη ευφυΐα, τη γνώση, τη δημιουργικότητα, τη λογική σκέψη και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων σε κάθε γνωστικό πεδίο. Σε αυτό το στάδιο, ένα σύστημα θα μπορούσε θεωρητικά να αναβαθμίζει και να βελτιώνει αυτόνομα τον κώδικα και τις γνωστικές του δυνατότητες.

Συγχρόνως, η ΤΝ παρουσιάζει τρία δομικά χαρακτηριστικά που την καθιστούν στρατηγικά μοναδική. Πρώτον, αποτελεί μια τεχνολογία αμιγώς διπλής χρήσης (dual-use), καθώς η οριζόντια εφαρμογή της σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα δυσχεραίνει τη διάκριση μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής αξιοποίησης. Δεύτερον, χαρακτηρίζεται από υψηλή διασπορά λόγω της εξάρτησής της από πληροφορίες ανοιχτού κώδικα, περιορίζοντας δραστικά την ικανότητα των κρατών και των ρυθμιστικών αρχών να ελέγξουν ή να περιορίσουν αποτελεσματικά την εφαρμογή της. Τρίτον, η ανάπτυξή της καθοδηγείται πρωτογενώς από τον ιδιωτικό τομέα και όχι από κρατικούς θεσμούς. Αυτό το τελευταίο γνώρισμα εισάγει τη διεθνή πολιτική σε μια πρωτόγνωρη πραγματικότητα, τη λεγόμενη τεχνοπολική τάξη πραγμάτων (technopolar order) . Το διεθνές περιβάλλον απομακρύνεται από το παραδοσιακό κρατοκεντρικό μοντέλο και εταιρικοί κολοσσοί, όπως οι OpenAI, Google DeepMind, Amazon, Meta, Anthropic, Microsoft και Palantir, ελέγχουν την υπολογιστική ισχύ, τα δεδομένα και το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, ασκώντας μια μορφή «αλγοριθμικής διακυβέρνησης». Οι δρώντες αυτοί θεσπίζουν de facto κανόνες και λαμβάνουν αποφάσεις με παγκόσμιο αντίκτυπο, μετατοπίζοντας σταδιακά την παραδοσιακή ισχύ από τις κυβερνήσεις προς τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας.

Η ενσωμάτωση της ΤΝ επιταχύνει και την ανάδυση νέων ευπαθειών ασφαλείας. Ενώ η ψηφιοποίηση και ο αυτοματισμός αυξάνουν κατακόρυφα την επιχειρησιακή αποδοτικότητα, παράλληλα διευρύνουν δραματικά τις ψηφιακές τρωτότητες. Οι επιτιθέμενοι αξιοποιούν την ΤΝ για να αναβαθμίσουν την κλίμακα, την ταχύτητα και την ακρίβεια των πληγμάτων τους, δημιουργώντας μια γενιά αυτοματοποιημένων και στοχευμένων επιθέσεων που προσαρμόζονται δυναμικά στις αμυντικές γραμμές του εκάστοτε στόχου . Οι σύγχρονες κυβερνοαπειλές δεν στοχεύουν απλώς την υποκλοπή δεδομένων, αλλά την παράλυση κρίσιμων υποδομών, ενέργεια ικανή να αδρανοποιήσει ένα κράτος σε ελάχιστο χρόνο και να κλονίσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη θεσμική αποτελεσματικότητα.  Η διάσταση του προβλήματος αποτυπώνεται στα διαθέσιμα δεδομένα του 2026, με τους οργανισμούς παγκοσμίως να καταγράφουν κατά μέσο όρο 2.422 κυβερνοεπιθέσεις εβδομαδιαίως, σημειώνοντας ετήσια αύξηση της τάξεως του 22% . 

Παρόλο που ιστορικά συμβάντα, όπως το εκτεταμένο blackout της Ιβηρικής Χερσονήσου το 2025, αποδόθηκαν τελικά σε σύνθετες συστημικές αστοχίες και όχι σε σαμποτάζ, η ετοιμότητα των αρχών δοκιμάζεται σε πραγματικό χρόνο . Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η επιβεβαιωμένη και αποδοθείσα στη ρωσική FSB κυβερνοεπίθεση του Δεκεμβρίου 2025 εναντίον του ενεργειακού δικτύου της Πολωνίας, η οποία ώθησε το σύστημα στα όρια της παράλυσης . Αντίστοιχα, οι επιθέσεις στα συστήματα ψύξης (fridge hacks) αλυσίδων λιανικής σε ευρωπαϊκές χώρες (Γαλλία, Βέλγιο, Ελλάδα, Σουηδία, Γερμανία κ.ά.), όπου οι επιτιθέμενοι μετέβαλαν εξ αποστάσεως τις θερμοκρασίες, κατέδειξαν πώς η παραβίαση υποδομών χαμηλού ρίσκου μπορεί να προκαλέσει σημαίνουσα οικονομική ζημία .

Η πλέον ανησυχητική διάσταση αφορά τα ζητήματα εσωτερικής ασφάλειας των ίδιων των συστημάτων. Κορυφαία στελέχη και επιστήμονες από οργανισμούς όπως η OpenAI και η Anthropic προειδοποιούν δημόσια ότι η κούρσα για την επίτευξη της τεχνητής υπερνοημοσύνης ενέχει τον κίνδυνο ολοκληρωτικής απώλειας ελέγχου. Η ανησυχία αυτή επιβεβαιώνεται από πρόσφατα πειράματα ασφαλείας, που κατέδειξαν ότι εξελιγμένα μοντέλα «απέδρασαν» αυτόνομα από το απομονωμένο περιβάλλον δοκιμών τους (sandbox), εντοπίζοντας αδυναμίες στο σύστημα, συνδέθηκαν στο διαδίκτυο, αναγνώρισαν εκτεθειμένα διαπιστευτήρια και πέτυχαν απομακρυσμένη εκτέλεση κώδικα (remote code execution) χωρίς καμία ανθρώπινη παρέμβαση.

Τους κινδύνους αυτούς υπογραμμίζει πρόσφατη έρευνα της Apiiro, που εντόπισε περισσότερα από 2.500 ενεργά μυστικά (live secrets) σε σχεδόν 2.000 δημόσια αποθετήρια του GitHub, επηρεάζοντας τουλάχιστον 63 οργανισμούς. Η μαζική διαρροή σχετίζεται άμεσα με τη λειτουργία «Yes, and don’t ask again» του εργαλείου Claude Code της Anthropic, το οποίο, προς αποφυγή του «κορεσμού εγκρίσεων» (approval fatigue), αποθηκεύει εντολές τερματικού σε μορφή απλού κειμένου (plain text). Όταν οι προγραμματιστές μεταφέρουν αυτούς τους φακέλους σε δημόσια αποθετήρια, ευαίσθητα διαπιστευτήρια εκτίθενται ανεπανόρθωτα . Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι η επιδίωξη της ταχύτητας μέσω της ΤΝ δημιουργεί συστημικά τυφλά σημεία, ικανά να υπονομεύσουν την ασφάλεια ολόκληρων διοικητικών δικτύων.

Εν κατακλείδι, η τρέχουσα πραγματικότητα ορίζεται από τρεις βασικούς άξονες. Αρχικά, η ψηφιοποίηση αποτελεί ένα νόμισμα με δύο όψεις, καθώς αυξάνει κατακόρυφα την επιχειρησιακή αποδοτικότητα, αλλά διευρύνει επικίνδυνα τις ψηφιακές μας τρωτότητες. Δεύτερον, οι αναδυόμενες απειλές δεν πλήττουν ποτέ μεμονωμένα, αλλά εκδηλώνονται ταυτόχρονα και ασύμμετρα σε διαφορετικούς τομείς. Τέλος, η ΤΝ δεν αποτελεί εγγενώς απειλή, αλλά λειτουργεί ως καταλύτης που καθιστά τις υφιστάμενες απειλές ταχύτερες, οικονομικά προσβάσιμες, εξαιρετικά στοχευμένες και μαζικά κλιμακούμενες. 

Υπό αυτό το πρίσμα, οφείλουμε να αποδεχτούμε μια ιστορική σταθερά, ότι οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις θα προηγούνται πάντοτε των θεσμικών και νομοθετικών πρωτοβουλιών. Το βασικό ερώτημα, επομένως, είναι πώς θα αποτραπεί η κακόβουλη εργαλειοποίηση των τεχνολογιών αυτών, χωρίς όμως να θυσιαστούν οι τεράστιες δυνατότητες που προσφέρουν. Η πραγματική δοκιμασία έγκειται στο  επίπεδο ετοιμότητας των δημοκρατικών κοινωνιών απέναντι σε αυτές τις προκλήσεις, όπου η απλή παθητική άμυνα και η αποσπασματική διαχείριση των κρίσεων κρίνονται πλέον ανεπαρκείς. Καθώς οι απειλές που υποστηρίζονται από την ΤΝ αποτελούν μια μόνιμη δομική αλλαγή και όχι μια παροδική τάση, απαιτείται ένα δυναμικό πλέγμα στρατηγικών πρωτοβουλιών:

    Η διενέργεια αυστηρών και ανεξάρτητων δοκιμών ασφαλείας πριν από την επίσημη διάθεση των μοντέλων στην αγορά.

    Η συνεχής ενίσχυση της κυβερνοάμυνας και η συνολική αναβάθμιση των υφιστάμενων συστημάτων ασφαλείας με ενσωμάτωση προηγμένων ελέγχων ταυτοποίησης, ενίσχυση της ανίχνευσης ανωμαλιών και άμεση αξιοποίηση της πληροφορίας απειλών (threat intelligence). 

    Η θεσμική θωράκιση με τη θέσπιση αυστηρότερων κανονισμών για την ΤΝ σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, σε άμεσο συνδυασμό με αποτελεσματικούς μηχανισμούς επιβολής του νόμου. 

Σε έναν κόσμο αυξανόμενης αβεβαιότητας, το μεγάλο ζητούμενο παραμένει η μετάβαση σε μια δυναμική και προληπτική αμυντική στρατηγική, ικανή να εξουδετερώνει άμεσα τις νέες ψηφιακές απειλές και να διασφαλίζει την αδιάλειπτη ροή των κρίσιμων λειτουργιών.

* Η Δρ. Ελένη Καψοκόλη, Εντεταλμένη διδάσκουσα, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πάντειο Πανεπιστήμιο & Ερευνήτρια, Εργαστήριο Πληροφόρησης και Κυβερνοασφάλειας, Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του ekriti.gr