Απόψεις

Με τιμή και σεβασμό. Του Ηρακλή Φίλιου

ηρακλής φίλιος

Οι ορθόδοξοι χριστιανοί έχουμε την ευλογία να είμαστε βαπτισμένοι στο Όνομα της Αγίας Τριάδος. Έχουμε πολλά κοινά. Ένα από αυτά είναι η κοινή μας πνευματική μήτρα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αυτό, εξάλλου, το επιβεβαιώνει η ιστορία και η αλήθεια των πραγμάτων.

Στις 11 Ιουνίου εορτάζει ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος. Από το 1991 βρίσκεται στο Θρόνο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Όλα αυτά τα χρόνια, χρόνια δύσκολα και πολλών δοκιμασιών για την ανθρωπότητα αλλά και για το Φανάρι, ο Πατριάρχης με σύνεση, προσοχή και με βαθιά θεολογική παιδεία στέκεται σε ένα Θρόνο που υπενθυμίζει στον καθένα πως η διακονία προς τον άνθρωπο και την κοινωνία αποτελεί μία ανηφορική οδό με πολλές πίκρες και με λίγες χαρές.

Δεν χρειάζεται να γίνει αναφορά στα όσα κατάφερε όλα αυτά τα χρόνια ο Οικουμενικός Πατριάρχης. Αυτά είναι καταγεγραμμένα, πολυσήμαντα και ωφέλιμα. Το βέβαιο είναι πως δεν αντλεί κύρος από το θεσμικό του ρόλου, αλλά το πρόσωπο του είναι που συγκεντρώνει αρετές δοσμένες από τον Θεό και καλλιεργημένες από τον ίδιο. Νιώθω την ανάγκη να εκφράσω μερικές σκέψεις. Το πρόσωπο του Πατριάρχη έχει αγαπηθεί από πολλούς, αλλά κι έχει πολεμηθεί. Πρόσωπα που εκτιμούν και σέβονται το πρόσωπο του, αλλά και πρόσωπα που πολεμούν τον ίδιο και τον καθυβρίζουν σε κάθε τους ευκαιρία. Η θέση αυτή δεν είναι άνετη, έχει κόπο. Έχει και πόνο. Και μόνο ο Τριαδικός Θεός δίνει δύναμη και χάρη στις προσπάθειες αυτού του πνευματικού ανδρός ώστε να ανταπεξέλθει στη διακονία του και να τιμήσει τη θέση που ο Θεός του παραχώρησε.

Έχει χαρακτηριστεί ως αιρετικός και ως εχθρός της ορθοδοξίας. Ένας άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του στο ράσο από μικρή ηλικία, ακολουθώντας τον άγαμο βίο κι έχοντας ως πνευματικό καθοδηγητή τον μακαριστό και σπουδαίο Μητροπολίτη Χαλκηδόνος κυρό Μελίτωνα Χατζή, άνθρωπο με οξύτητα πνεύματος που έβλεπε πολύ μπροστά. Τα βήματα του ακολούθησε και ο Πατριάρχης. Όμως, παρά τις ατέλειες του προσώπου του (όπως συμβαίνει με κάθε πρόσωπο) έχει πολεμηθεί και αμφισβητηθεί. Εκείνοι που τον πολεμούν και τον καθυβρίζουν τον κατηγορούν πως πουλάει την πίστη. Η πίστη πέρα από το ότι αποτελεί προσωπική υπόθεση, δεν πουλιέται από ένα πρόσωπο. Στην περίπτωση δε του Οικουμενικού Πατριάρχη, μόνο ένας αφελής Πατριάρχης θα επιδίωκε έστω και μεθοδευμένα κάτι τέτοιο. Μέχρι στιγμής όμως καμία πίστη δεν έχει πουληθεί και καμία ένωση Εκκλησιών δεν έχει πραγματοποιηθεί.

Τα παραπάνω έχω την αίσθηση πως τα ισχυρίζονται όσοι φοβούνται τη συνάντηση, το διάλογο με κάθε διαφορετικό πρόσωπο που δεν είναι εκείνοι. Όλοι το γνωρίζουν πως δεν θα υπάρξει ένωση Εκκλησιών εάν οι Δυτικοί δεν αποκηρύξουν τις κακοδοξίες τους (αλάθητο, filioque κ.τ.λ.). Δεν είναι απλά τα πράγματα. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το Πατριαρχείο του αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου, του αγίου Γρηγορίου Θεολόγου και του Γενναδίου Σχολαρίου γνωρίζει να συνδιαλέγεται στους αιώνες, διαφυλάσσοντας την ορθόδοξη παράδοση και το ορθόδοξο βίωμα. Η Εκκλησία πάντοτε βρισκόταν σε διάλογο. Ποτέ της δεν κλείστηκε σε γραφεία και σε τέσσερις τοίχους. Έδωσε θεολογία, έδωσε λόγο, θεωρία, πράξη, στους δρόμους, στις πλατείες, σε συναντήσεις απρόσμενες κι ευλογημένες. Και το πιο σημαντικό. Μπήκε σε διάλογο, χωρίς να φοβηθεί μήπως απωλέσει τη δόξα της, την αλήθεια της, τη μοναδικότητα της. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως συνεχιστής των μεγάλων αγίων δεν αποξένωσε την Εκκλησία, αλλά την γνώρισε στην κτίση, την ιστορία, τους ανθρώπους της.

Αφήνω για το τέλος να σκιαγραφήσει το πρόσωπο του Οικουμενικού Πατριάρχη ένας καλός φίλος, όχι για τις θεολογικές του γνώσεις, αλλά για την απλότητα, ησυχία και ταπεινότητα του προσώπου του παρά τις θέσεις από τις οποίες διακονεί την Εκκλησία. Το 2017 σε συνέντευξη μας στην Πεμπτουσία, ο Αρχιδιάκονος του Οικουμενικού Πατριάρχη π. Ιωάννης Χρυσαυγής σημείωνε για το πρόσωπο του Οικουμενικού Πατριάρχη: ‘’Η πρώτη συνάντησή μου με τον Παναγιώτατο ήταν στην μητρική μου Αυστραλία, σχεδόν πριν τριάντα χρόνια, όταν εκείνος ήταν ακόμη Γέρων Μητροπολίτης του Οικουμενικού Θρόνου ενώ εγώ ήμουν νεαρός διάκος στην Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας. Ο ανοιχτός χαρακτήρας του στο παγκόσμιο κάλεσμα της εκκλησίας και η προθυμία του να ρισκάρει πάντα τον διάλογο με τον σύγχρονο κόσμο – έστω πολλές φορές πληρώνοντας το ακριβό τίμημα της παρανόησης και παραπληροφόρησης από αυτάρεσκους σχολιαστές και αυτοαποκαλούμενους επικριτές, ή πάλι την περιφρόνηση και προδοσία από εκκλησιαστικούς ανταγωνιστές για διάφορα δήθεν «πρωτεία» – πάντα με έλκυαν σαν παράδειγμα και παραδειγματισμό για το πως η εκκλησία θα έπρεπε να ζει μέσα στην ιστορία και να συμπεριφέρεται μέσα στον κόσμο’’.

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Απόψεις

Το δέντρο και ο Θωμάς. Του Ηρακλή Φίλιου

δεντρο

Κάποιοι μαθητές του Χριστού απαιτούσαν πρωτοκαθεδρίες, κάποιος άλλος Τον πρόδωσε και κάποιος άλλος Τον αρνήθηκε. Κάποιες φορές δείχνουν να μην αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους, τη θέση τους, την διακονία τους. Η διακονία δεν σημαίνεται από πρώτες θέσεις, τιμές και αξιώματα.

Ο απόστολος Θωμάς δεν αμφισβήτησε τη θεότητα του Χριστού, το γεγονός ότι είναι ο Υιός του Θεού. Αλλού σκάλωσε. Ενδεχομένως να μπορούσε να αποτελεί έναν ακόμη εμπειρικό φιλόσοφο και να έκανε εύκολα παρέα με τον Hume και Berkeley. Ο Θωμάς ζητούσε αποδείξεις. Δεν πίστευε πως έχει μπροστά του τον αναστημένο Χριστό. Απαιτούσε το σίγουρο, το θαύμα, την ασφάλεια, που θα τον οδηγούσαν στην παραδοχή, στη βεβαιωμένη πίστη, πίστη που θα εξασφαλιζόταν μέσα από την απόδειξη.

Το 1710 ο George Berkeley στην εργασία του με τίτλο ‘’A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge’’ θέτει για πρώτη φορά το εξής ερώτημα: ‘’Εάν ένα δέντρο πέσει στο δάσος και κανείς δεν είναι κοντά για να το ακούσει, θα κάνει θόρυβο;’’ Σε πείσμα όλων όσων καταφάσκουν στο παραπάνω ερώτημα, ο Berkeley απαντάει πως όχι μόνο δεν θα ακουστεί ο θόρυβος, αλλά το δέντρο αυτό δεν υπάρχει καν. Αν ο Θωμάς τοποθετούταν στο παραπάνω σκηνικό με το δέντρο, προκειμένου να πειστεί για τον θόρυβο που θα έκανε το πέσιμο του δέντρου, έπρεπε οπωσδήποτε ο ίδιος να βρίσκεται σε απόσταση που θα του επέτρεπε να έχει την εμπειρία της ύπαρξης του δέντρου, αλλά και την εμπειρία του θορύβου από το πέσιμο του. Οι αισθήσεις θα του παρείχαν την βεβαίωση αυτή.

Ο Θωμάς πιστεύει πως μπροστά του στέκεται ο Χριστός επειδή αγγίζει τις πληγές του Χριστού. Η αίσθηση αυτή είναι που τον βεβαιώνει και εμπειρικά επαληθεύει όσα εκείνος πιστεύει για το πρόσωπο του Χριστού. Η ύπαρξη του Χριστού ταυτίζεται με την αντίληψη ότι αυτός είναι όντως ο Χριστός μέσα από την παρουσία των πληγών. Ο Θωμάς δεν διαφέρει σε τίποτε από έναν εμπειρικό φιλόσοφο. Θα μπορούσε κάλλιστα να ομολογήσει πως ‘’το είναι ταυτίζεται με το αντιλαμβάνεσθαι’’ (esse est percipi κατά Berkeley). Δεν μπορεί το πρόσωπο ενώπιον του Θωμά να είναι ο Χριστός, σε περίπτωση που η ύπαρξη Του δεν επαληθευτεί, δεν βεβαιωθεί μέσα από την ασφάλεια των αισθήσεων.

Η μέθοδος όμως που χρησιμοποιεί ο Θωμάς αντιβαίνει στους λόγους του Χριστού ‘’μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες’’ (Ιω. 20, 29). Ο Θωμάς δείχνει να μην έχει εμπειρία του Θεού. Αν είχε την εμπειρία αυτή δεν θα ταλαιπωρούσε τον Λόγο του Θεού με αποδείξεις. Ο Θεός παραμένει άγνωστος σ’ Εκείνον. Ένας ‘’τυφλός’’ απόστολος που δεν αντιλαμβάνεται τις ενέργειες του Θεού, καθότι όπως μας λέει ο Γρηγόριος Νύσσης ‘’τοῦ δέ Θεὸν ἐν σαρκὶ πεφανερῶσθαι ἡμῖν ὁ τὰς ἀποδείξεις ἐπιζητῶν, πρὸς τὰς ἐνεργείας βλεπέτω’’. Εφόσον ο Θωμάς είχε γνωρίσει τον Χριστό, Τον ακολουθούσε, είχε αποκτήσει μία σχέση μαζί Του, θα είχε και την ανάλογη εμπειρία. Η εμπειρία αυτή βεβαιωνόταν μέσα από τη σχέση. Δεν υφίσταται εμπειρία χωρίς σχέση, όπως δεν υφίσταται σχέση χωρίς πρόσωπα. Εδώ υπάρχουν και τα πρόσωπα και η σχέση.

Το τραύμα του ανέραστου ηθικισμού εξαπλώνεται σε κάθε έκφανση βιώματος και μετατρέπει το βίωμα σε ιδεολογία. Οι άνθρωποι απαιτούν. Οι χριστιανοί απαιτούν περισσότερο και περισσότερα. Απαιτούν το θαύμα για να πιστέψουν. Απαιτούν από τον γέροντα - θρησκευτικό γκουρού να τους βεβαιώσει για όσα τους απασχολούν, περισσότερο δε για τα έσχατα, αδυνατώντας την ίδια στιγμή να γνωρίσουν το παρόν, μην μπορώντας να γνωρίσουν την ζωή πριν από τον θάνατο. Απαιτούν από τον γέροντα να λάβει θέση σε θέματα που δεν έχουν καμία σχέση με τα πνευματικά (όπως με το εμβόλιο κατά του covid 19) και τότε πείθονται και φανατίζονται με άκρως εξτρεμιστικό τρόπο πολλές φορές. Απαιτούν τον εγκλωβισμό του γεγονότος της Αναστάσεως σε χωροχρονικά όρια, όρια που φτιάχτηκαν από τους ανθρώπους, όχι όμως από τον Θεό. Απαιτούν το θαύμα, έτσι ώστε να βεβαιωθούν για την μη μετάδοση του ιού από την Θεία Ευχαριστία. Όλες αυτές οι απαιτήσεις μετατρέπουν τον Θεό σε είδωλο. Εάν λοιπόν ο Θεός μπορεί να ιδωθεί, τότε πάει και η εμπειρία, πάει και η μετοχή, πάει και η κοινωνία, πάει και η σωτηρία.

Ο ατομοκεντρισμός του Θωμά κολάκευε τον ναρκισσισμό του. Στο πέρας του ναρκισσισμού, το πρόσωπο του Χριστού. Η ωραιοπάθεια του δεν του άφησε περιθώρια για μετοχή σ’ ένα ακόμη κοινωνικό γεγονός, γεγονός μετοχής με τους υπόλοιπους μαθητές που είχαν βεβαιωθεί για το πρόσωπο του Χριστού χωρίς τις απαραίτητες αποδείξεις. Αποκομμένος λοιπόν από την ομήγυρη των άλλων μαθητών, στέκεται ασυγκίνητος από την νίκη του θανάτου μέσα από τον θάνατο. Αδυνατώντας να αναγνωρίσει την παρουσία του αναστημένου Χριστού, στροβιλίζει γύρω από τις αμφιβολίες του, εξωθώντας τις μάλιστα.

Το δέντρο υπήρχε; Ο Θωμάς το είδε; Ο Θωμάς είδε; Βίωσε; Πίστεψε; Πώς έφτασε στον Θεό; Θα πει ο Χρήστος Γιανναράς: ‘’Φτάνουμε στον Θεό μέσα από ένα τρόπο ζωής, όχι μέσα από ένα τρόπο σκέψης… Δεν χρειάζεται λογικές αποδείξεις ή θεωρητικές κατοχυρώσεις αυτός ο δεσμός, παρά μόνο αν διαταραχθεί η ίδια η σχέση. Μόνο τότε την πραγματικότητα της ζωής προσπαθούν να υποκαταστήσουν τα επιχειρήματα της σκέψης’’.

Γράφει ο: Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος) - Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

"Εἰρήνη ὑμῖν". Κυριακή του Θωμά

Ο ρόλος της Εκκλησίας της Κρήτης στην Επανάσταση του 1821. Του Μανόλη Κ. Μακράκη*