Η βουλή αποφάσισε – με καθολική στήριξη της αντιπολίτευσης και χλιαρή άρνηση της κυβέρνησης (ψήφισε «παρών») – να συστήσει εξεταστική επιτροπή για την αντιμετώπιση του ιδιωτικού χρέους στη χώρα μας. Χρήσιμη πρωτοβουλία αρκεί να μη μείνει σε επιφανειακές ερωτήσεις. Πέραν του αριθμού των οφειλετών που απελευθερώθηκαν ή ρύθμισαν τις οφειλές τους και τους ύψους του συνολικού δανεισμού θα πρέπει να εξεταστούν και συγκεκριμένες επιλογές: α) για ποιο λόγο επιλέχθηκε η λύση των servicers αντί της “bad bank” που είχε προτείνει η Τράπεζα της Ελλάδας; β) για ποιο λόγο καταργήθηκε η προστασία της πρώτης κατοικίας και γ) το σχέδιο «Ηρακλής» εξυπηρετεί την εθνική οικονομία ή αποτελεί την κερκόπορτα που θα οδηγήσει σε νέα εκτίναξη του δημοσίου χρέους καταστρέφοντας χρόνια θυσιών όλων μας;
Το επόμενο διάστημα θα ασχοληθούμε και με τα τρία αυτά ερωτήματα, μήπως ευαισθητοποιήσουμε κάποιους από όσους θα ασχοληθούν με το ζήτημα στις εργασίες της εξεταστικής. Σήμερα θα ασχοληθούμε με την πρώτη κατοικία. Ας δούμε, αρχικά πως διαμορφώθηκε το καθεστώς προστασίας της. Προκαταβολικά, επισημαίνουμε ότι καμία από τις νομοθετικές πρωτοβουλίες που υπήρξαν διαχρονικά δεν «χάριζε» (και ορθώς) την πρώτη κατοικία στους οφειλέτες. Αντιθέτως, οι τελευταίοι ήταν υποχρεωμένοι να πληρώσουν την αξία αυτής στην πιστώτρια τράπεζα, στο πλαίσιο μιας βιώσιμης ρύθμισης. Η λογική του νομοθέτη ήταν ορθή. Ούτε ο πιστωτής έχανε χρήματα αφού τόσα θα εισέπραττε σε περίπτωση πλειστηριασμού ούτε ο οφειλέτης έμενε στο δρόμο. Με αυτόν τον τρόπο υπηρετούνταν η συνταγματική επιταγή για προστασία της κατοικίας (άρθρο 21 παρ. 4 Συντάγματος) και πρωτίστως διασφαλίζονταν η κοινωνική συνοχή.
Ι. 2010–2012: ΠΑΣΟΚ – Η κατοικία ως κοινωνικό δικαίωμα
Με τον νόμο 3869/2010, τον γνωστό νόμο Κατσέλη, η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ εισήγαγε ένα πρωτοποριακό σύστημα δικαστικής προστασίας των υπερχρεωμένων νοικοκυριών.
Κριτήρια: Απευθυνόταν σε φυσικά πρόσωπα που δεν είχαν εμπορική ιδιότητα και βρίσκονταν χωρίς δόλο σε μόνιμη αδυναμία πληρωμής. Η κύρια κατοικία προστατευόταν εφόσον η αξία της δεν υπερέβαινε το αφορολόγητο όριο πρώτης κατοικίας προσαυξημένο κατά 50%, με υποχρέωση αποπληρωμής έως 85% της εμπορικής αξίας.
Η περίμετρος ήταν εξαιρετικά ευρεία. Τα όρια της γενικότερης προστασίας από πλειστηριασμούς κάλυπταν σχεδόν το 99% των στεγαστικών δανείων.
ΙΙ. 2015–2019: ΣΥΡΙΖΑ – Από τη ρητορική της απόλυτης προστασίας στον αποκλεισμό του μεγαλύτερου μέρους των οφειλετών
Ο ΣΥΡΙΖΑ ανέλαβε την εξουσία με κεντρική πολιτική υπόσχεση την προστασία της πρώτης κατοικίας. Ωστόσο, η νομοθετική του πολιτική κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Με τον νόμο 4346/2015 περιορίστηκε η δυνατότητα δικαστικής διάσωσης, καθώς τέθηκαν ως κριτήρια η αντικειμενική αξία του ακινήτου να μην υπερβαίνει τα 180.000 ευρώ για άγαμο, με προσαύξηση 40.000 ευρώ για έγγαμο και 20.000 ευρώ ανά παιδί, μέχρι τρία. Το διαθέσιμο εισόδημα συνδέθηκε με τις εύλογες δαπάνες διαβίωσης. Το 2019, με τον νόμο 4605/2019, καθιερώθηκε νέο, πιο περιοριστικό πλαίσιο, καθώς απαιτούσε η αξία της κατοικίας να μην υπερβαίνει τα 250.000 ευρώ για στεγαστικά δάνεια και 175.000 ευρώ για οφειλές που περιλάμβαναν επιχειρηματικά δάνεια, ενώ ταυτόχρονα το εισόδημα του οφειλέτη δεν έπρεπε να υπερβαίνει τα 12.500 ευρώ για άγαμο και 21.000 ευρώ για ζευγάρι, με προσαυξήσεις, καθώς και πρόσθετα όρια οφειλών και περιουσίας.
Αποτέλεσμα ήταν η περίμετρος των προστατευόμενων οφειλετών να ανέλθει σε περίπου 83.500 φυσικά πρόσωπα στο τέλος του 2019. Ουσιαστικά είχαμε κατάργηση της προστασίας της πρώτης κατοικίας.
ΙΙΙ. 2019–2026: Νέα Δημοκρατία – Από την προστασία της ιδιοκτησίας στη διαχείριση της αφερεγγυότητας
Με τον νόμο 4738/2020 η Νέα Δημοκρατία κατήργησε και τυπικά το «Νόμο Κατσέλη» με αποτέλεσμα η πρώτη κατοικία να μην εξαιρείται γενικά από τη ρευστοποίηση. Αντίθετα, νομικά ενοποίησε (ορθώς) τη διαδικασία αφερεγγυότητας νοικοκυριών και εμπόρων, αλλά θέσπισε ένα εξαιρετικά ισχνό δίκτυ προστασίας για μια κατηγορία φυσικών προσώπων που χαρακτήρισε «ευάλωτους οφειλέτες».
Ως τέτοιοι χαρακτηρίζονταν αρχικά όσοι είχαν ετήσιο εισόδημα: από 7.000 ευρώ για μονοπρόσωπο νοικοκυριό έως 21.000 ευρώ για πενταμελές και άνω και συνολική φορολογητέα αξία ακίνητης περιουσίας: από 120.000 έως 180.000 ευρώ. Τα όρια αυτά διπλασιάστηκαν το 2015, αλλά οι οφειλές προς το σύνολο των χρηματοδοτικών φορέων δεν πρέπει να υπερβαίνεται τα 300.000 ευρώ, Για τους «ευάλωτους» η προστασία της πρώτης κατοικίας τους μπορούσε να προέλθει μόνον μέσα από προσφυγή στον εξωδικαστικό μηχανισμό. Η περίμετρος των προστατευόμενων οφειλετών δεν υπερβαίνει τα 30.000 φυσικά πρόσωπα (σημειωτέον ότι μέχρι τον Ιούλιο του 2026 οι αιτήσεις ρύθμισης στον εξωδικαστικό από οποιονδήποτε οφειλέτη (εταιρίες κλπ) ανήλθαν μόλις σε 66.578.
Το ιδεολογικό πρόσημο της πολιτικής της Νέας Δημοκρατίας είναι πρόδηλο. Προτεραιότητα αποτελεί η ανάκτηση απαιτήσεων και η λειτουργία της αγοράς πιστώσεων και όχι η προστασία της κατοικίας.
Σήμερα, μόνον το ΠΑΣΟΚ μιλάει για καθολική επαναφορά της προστασίας της πρώτης κατοικίας. Άλλωστε, είναι το μόνο κόμμα που έχει το σχετικό τεκμήριο αξιοπιστίας. Το έπραξε και στο παρελθόν, το 2010, όπως αναφέραμε ανωτέρω.
Οι ιδεολογικές διαφορές είναι διακριτές και σε αυτό το ζήτημα. Η πρώτη κατοικία δεν είναι απλώς ένα περιουσιακό στοιχείο στον ισολογισμό μιας τράπεζας ή ενός fund. Είναι ο χώρος όπου συγκροτείται η οικογένεια, δημιουργείται κοινωνική σταθερότητα και θεμελιώνεται η αξιοπρέπεια του πολίτη. Άλλωστε, η διαφορά ανάμεσα σε μια κοινωνικά προσανατολισμένη οικονομία και σε μια οικονομία που αφήνει τα πάντα στην αγορά αποτυπώνεται ακριβώς εδώ: στο αν το κράτος αντιμετωπίζει το σπίτι ως εμπόρευμα ή και ως κοινωνικό αγαθό που αξίζει ιδιαίτερη προστασία.
* Ο Αργύρης Αργυριάδης είναι Δικηγόρος.
Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του ekriti.gr
Διαβάστε επίσης:
Το καλώδιο, το estoppel και η κυβερνητική σιωπή. Του Αργύρη Αργυριάδη*