Το πρόσφατο συνέδριο της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας στην Καλαμάτα επανέφερε στο προσκήνιο τα διαχρονικά προβλήματα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Υποχρηματοδότηση, υποστελέχωση, αυξημένο ενεργειακό κόστος και δυσκολίες κάλυψης βασικών λειτουργικών αναγκών συνθέτουν μια πραγματικότητα που απέχει από το διακηρυγμένο όραμα των ισχυρών και αυτοτελών δήμων.
Η προώθηση του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης επαναφέρει στο επίκεντρο ένα θεμελιώδες ζήτημα: τη σχέση του κεντρικού κράτους με τους δήμους και τις πραγματικές δυνατότητες της Αυτοδιοίκησης να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιες διαδικασίες εκσυγχρονίζονται, αλλά κατά πόσο η μεταρρύθμιση ενισχύει τη δυνατότητα των δήμων να σχεδιάζουν, να αποφασίζουν και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.
Ο κίνδυνος μετατροπής των δήμων σε φοροεισπρακτικούς μηχανισμούς
Μία από τις σημαντικότερες αντιφάσεις της σημερινής Αυτοδιοίκησης είναι ότι οι δήμοι καλούνται να καλύψουν διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες, χωρίς να εξασφαλίζεται η αντίστοιχη χρηματοδότησή τους. Όταν η χρηματοδότηση δεν επαρκεί, η πίεση μεταφέρεται στους δημοτικούς προϋπολογισμούς και συχνά καταλήγει στους ίδιους τους δημότες, μέσω αυξημένων ανταποδοτικών τελών. Έτσι αναδεικνύεται ο κίνδυνος οι δήμοι να μετατραπούν σταδιακά σε φοροεισπρακτικούς μηχανισμούς.
Το πρόβλημα γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στη διαχείριση του νερού και των απορριμμάτων. Οι αυξημένες ενεργειακές δαπάνες των δημοτικών επιχειρήσεων ύδρευσης, οι ανάγκες εκσυγχρονισμού των δικτύων και οι μακροχρόνιες οικονομικές δεσμεύσεις στη διαχείριση των αποβλήτων δημιουργούν σημαντικές πιέσεις. Ανεξάρτητα από το μοντέλο διαχείρισης που επιλέγεται, η διαφάνεια, η λογοδοσία, η προστασία του δημόσιου συμφέροντος και η συγκράτηση του κόστους για τους πολίτες πρέπει να αποτελούν βασικές προϋποθέσεις.
Η οικονομική αυτοτέλεια δεν μπορεί να ταυτίζεται με τη δυνατότητα επιβολής νέων τελών. Πρέπει να σημαίνει επαρκή χρηματοδότηση και ουσιαστική δυνατότητα άσκησης τοπικών πολιτικών.
Τι προβλέπει το Σύνταγμα
Το άρθρο 101 καθιερώνει το αποκεντρωτικό σύστημα διοίκησης του κράτους, ενώ το άρθρο 102 κατοχυρώνει τη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Προβλέπει, επίσης, την υποχρέωση του κράτους να εξασφαλίζει τους αναγκαίους πόρους και να μεταφέρει αντίστοιχους πόρους όταν αναθέτει νέες αρμοδιότητες. Επομένως, η ουσιαστική αποκέντρωση δεν αποτελεί απλώς πολιτική διεκδίκηση, αλλά συνταγματική επιταγή. Η επίκληση της οικονομικής αυτοτέλειας δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι για τη σταδιακή αποχώρηση του κεντρικού κράτους από τη χρηματοδότηση βασικών δημόσιων υπηρεσιών.
Η συζήτηση δεν περιορίζεται στην αύξηση των κρατικών επιχορηγήσεων. Αφορά τη δημιουργία ενός σταθερού και προβλέψιμου χρηματοδοτικού συστήματος, τη δυνατότητα προσέλκυσης εξειδικευμένου επιστημονικού προσωπικού και την ουσιαστική συμμετοχή των δήμων στις αποφάσεις που επηρεάζουν τις τοπικές κοινωνίες. Η πραγματική αποκέντρωση στηρίζεται, συνεπώς, σε τρεις αλληλένδετους πυλώνες: σαφείς αρμοδιότητες, επαρκείς οικονομικούς πόρους και ουσιαστική διοικητική αυτονομία.
Ο νέος Κώδικας, όσο σημαντικές κι αν είναι οι θεσμικές αλλαγές που εισάγει, δεν μπορεί από μόνος του να αντιμετωπίσει τα διαχρονικά προβλήματα της Αυτοδιοίκησης. Η αποτελεσματικότητά του θα κριθεί από την εφαρμογή του, τους διαθέσιμους πόρους και τις πολιτικές που θα τον συνοδεύσουν.
Οι τουριστικοί δήμοι της Κρήτης χρειάζονται ειδική αντιμετώπιση
Η συζήτηση για την οικονομική αυτοτέλεια αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Κρήτη, όπου η τουριστική ανάπτυξη δημιουργεί ανάγκες που υπερβαίνουν κατά πολύ τον μόνιμο πληθυσμό αρκετών δήμων.
Ο Δήμος Χερσονήσου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η έντονη τουριστική δραστηριότητα αυξάνει κατακόρυφα, ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες, τον πληθυσμό που καλούνται να εξυπηρετήσουν οι δημοτικές υποδομές, όπως ύδρευση, αποχέτευση, καθαριότητα, οδικές υποδομές και πολιτική προστασία. Παράλληλα, η λειψυδρία, η κλιματική αλλαγή και οι περιβαλλοντικές πιέσεις δημιουργούν πρόσθετες ανάγκες για επενδύσεις που δεν περιορίζονται στην τουριστική περίοδο.
Η τουριστική ανάπτυξη παράγει σημαντικά οικονομικά οφέλη, αλλά συνεπάγεται και αυξημένο κόστος για τις τοπικές κοινωνίες. Γι' αυτό είναι αναγκαίο να επανεξεταστεί ο τρόπος χρηματοδότησης των τουριστικών δήμων, με τρεις συγκεκριμένες κατευθύνσεις.
Πρώτον, η κατανομή των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων να λαμβάνει περισσότερο υπόψη, πέρα από τον μόνιμο πληθυσμό, τις τουριστικές διανυκτερεύσεις, την εποχική πληθυσμιακή επιβάρυνση και τις πραγματικές ανάγκες των υποδομών.
Δεύτερον, να εξεταστεί η απόδοση μέρους των εσόδων από το Τέλος Ανθεκτικότητας στην Κλιματική Κρίση στους δήμους όπου παράγονται, για τη χρηματοδότηση περιβαλλοντικών έργων και υποδομών, με παράλληλη διασφάλιση της αλληλεγγύης προς οικονομικά ασθενέστερους δήμους.
Τρίτον, να δημιουργηθεί ειδικό χρηματοδοτικό πλαίσιο για δήμους με υψηλή τουριστική ένταση, με προτεραιότητα στην ύδρευση, την αποχέτευση, την αντιπλημμυρική προστασία και τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων.
Από τη θεσμική μεταρρύθμιση στην ουσιαστική αυτοτέλεια
Η επιτυχία του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν θα κριθεί μόνο από τις θεσμικές αλλαγές που θα εισαγάγει, αλλά από το κατά πόσο θα συνοδευτεί από ένα δικαιότερο σύστημα χρηματοδότησης, που θα αναγνωρίζει τις πραγματικές και διαφορετικές ανάγκες των δήμων.
Η ενίσχυση της Αυτοδιοίκησης προϋποθέτει συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές και, κυρίως, την έμπρακτη ανάληψη της ευθύνης που αναλογεί στο κεντρικό κράτος.
Γιατί πραγματική αποκέντρωση δεν σημαίνει μεταφορά ευθυνών και οικονομικών βαρών από το κράτος στους δήμους και από τους δήμους στους δημότες. Σημαίνει μεταφορά αρμοδιοτήτων, πόρων και ουσιαστικής εξουσίας προς όφελος των τοπικών κοινωνιών.
* Ο Μάνος Παπαντωνάκης, είναι πρόεδρος του πρώτου Αστικού Συνεταιρισμού Δασκάλων και Νηπιαγωγών Ν. Ηρακλείου «Βραχόκηπος»
Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του ekriti.gr
Διαβάστε επίσης:
Οι εκλογές δεν κερδίζονται από την αντιπολίτευση, χάνονται από την εξουσία! *Του Θανάση Παπαμιχαήλ