Τρίτη 18 ΔΕΚ 2018 17:24
  • Ηρακλειο
    16°C
  • Χανια
    12°C
  • Ρεθυμνο
    14°C
  • Λασιθι
    16°C
Ekriti.gr Logo

Η έννοια των ταξιδιών και η ταξιδιωτική λογοτεχνία, του Γ. Σχορετσανίτη

Η έννοια των ταξιδιών και η ταξιδιωτική λογοτεχνία, του Γ. Σχορετσανίτη

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

    Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί η λογοτεχνία είχε πάντοτε τόσο μεγάλη συνάφεια με τα νησιά. Διαβάζω στον ξένο τύπο τελευταία, ποικίλα σχόλια και αναφορές για το βιβλίο-άτλαντα  ‘‘Atlas of Remote Islands’’. Οι περισσότεροι από μας,  βεβαίως, έζησαν για κάποιο μικρό ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε νησιά, σε ρομαντικούς προορισμούς κι έτσι ίσως προς στιγμήν να μην εκπλαγούν με τον τίτλο ‘‘Atlas of Remote Islands’’ και υπότιτλο  ‘‘Fifty Islands I Have Not Visited and Never Will’’ (Πενήντα νησιά τα οποία δεν έχω επισκεφτεί κι ούτε πρόκειται), ενός βιβλίου της Judith Schalansky (Penguin Books, 2010).  Πρόσφατο μπέστ-σέλερ στην πατρίδα της, τη Γερμανία, δεν αποτελεί τίποτα περισσότερο, ίσως  και λιγότερο, από  φόρο τιμής στην πρόωρη γοητεία της  χαρτογραφίας και των γεωγραφικών περιορισμών για τα ταξίδια που ίσχυαν στα νιάτα της στην Ανατολική Γερμανία!

 

   Από τον Όμηρο στον Pratchett, μέσω των  Swift, Defoe, Golding και Ballard, όλοι τους προσέφεραν ελκυστικούς μικρόκοσμους, αρχέτυπα, τις απαραίτητες φαντασιώσεις, αλληγορίες, μεταφορές και φυσικά ουτοπίες. Υπήρχαν εκεί μέσα ιερά νησιά, αποικιοκρατικές φυλακές, γκρεμοί, ναυαγοί,  δραπέτες, τυχοδιώκτες, χώροι εξοστρακισμού, τάσεις φυγής, άνθρωποι που αναζητούσαν θησαυρούς και η απαραίτητη, φυσικά, δόση απελπισίας. Στον πρόλογο του βιβλίου της, η Judith Schalansky, χαρτογραφεί τις έννοιες της διαμόρφωσης της βατότητας, της πρόσβασης και της περιπλάνησης, του απομακρυσμένου και της αποικιοκρατίας,  και το όλο τελικά αποτέλεσμα είναι ένα φαντασμαγορικό μωσαϊκό ανθρώπινων απογοητεύσεων και παρακινδυνευμένης μικροπολιτικής και διπλωματίας, από το Pingelap έως το Pukapuka  και πέρα από αυτά. Σε κάθε επιμέρους νησί,  αφιερώνεται μία σελίδα κειμένου, προσφέροντας ένα χρονοδιάγραμμα και ένα επεισόδιο από την ιστορία του, ενώ συχνά φιλοξενείται το δραματικό παρόν του, κι ακόμα με λεπτομερή χάρτη και  τοπογραφικά ονόματα. Υπάρχει κάτι σκοτεινό ή καταχθόνιο για πολλές από αυτές τις ενδοχώρες, όμως προσφέρουν ένα χαρακτηριστικό δείκτη της ανθρώπινης θέλησης για να εξερευνήσουν και να κατονομάσουν τα πέρατα του πλανήτη, ‘‘τη γη κανενός ανθρώπου χωρίς σημεία του ορίζοντα’’, όπως αναφέρεται η συγγραφέας στο παγωμένο νησί Rudolf, όπου τοποθετήθηκε περήφανα η αυστροουγγρική  σημαία το 1874, με ‘‘τα πόδια των σκυλιών των ελκήθρων να αιμορραγούν και να λεκιάζουν το χιόνι’’.

   Κάποια άλλα, αποτελούν ακούσιους  προορισμούς για επιζώντες ναυαγούς και αναμμένες φωτιές για μακρύ χρονικό διάστημα. Απόμακρα και εκκεντρικά τελωνεία αποτελούν παραδοσιακό κομμάτι της γνώσης των περιηγητών  και εδώ υπάρχει αφθονία τέτοιων δομών.  Κάτω από την παγωμένη καλντέρα του νησιού Deception στην Ανταρκτική,  το λίπος της φάλαινας μετατρέπεται σε λάδι πάνω σε φωτιές από καμένους πιγκουΐνους. Στο Tikopia, ένα από τα νησιά του Σολομώντα, οι φυλές κηρύττουν μηδενική αύξηση του πληθυσμού και όταν οι κυκλώνες καταστρέφουν τις ήδη πενιχρές σοδειές τους, οι ανύπαντρες γυναίκες κρεμιούνται. Στις Νήσους Κουκ, δεν υπάρχει λέξη για την παρθενία,  και η κύρια διαφορά απόψεως  είναι αν το τραγούδι θα πρέπει να λέγεται πριν ή μετά τη συνουσία. Στα προαναφερθέντα Pingelap της Μικρονησίας, λόγω της διαδεδομένης, αλλά υποχρεωτικής, ενδογαμίας, το δέκα τοις εκατό του πολύ μικρού τους πληθυσμού, δεν είναι σε θέση να δει οποιοδήποτε χρώμα. Αφήνουν τις καλύβες τους μόνο όταν πέσει το σκοτάδι  και ισχυρίζονται ότι τότε μόνον μπορούν να δουν τα κοπάδια των ψαριών στα φρέατα, όταν το φως του φεγγαριού ανακλάται από τα πτερύγιά τους.

  Κάπου μέσα στο δωδέκατο αιώνα, ο  Abu Abdullah Muhammad al - Edrisi είχε γράψει το  ‘‘Βιβλίο για τον Ρογήρο’’, για τον  Roger II της Σικελίας, μια γεωγραφική επιτομή σχεδιασμένη  σχεδόν αποκλειστικά για  τις ανάγκες της βασιλικής αυλής. Ο Abu Abd Muhammad al-Idrisi  ή απλώς Al Idrisi (1099-1165 ή 1166), όπως έμεινε και έγινε ευρύτερα γνωστός, ήταν ένας μουσουλμάνος γεωγράφος, χαρτογράφος, αιγυπτιολόγος και περιηγητής που έζησε στη Σικελία, στην αυλή του βασιλιά Ρογήρου Β'. Γεννημένος στη Θέουτα όπου και μεγάλωσε, πέθανε στη Σικελία. Ήταν απόγονος των Idrisids, οι οποίοι με τη σειρά τους ήταν απόγονοι του Χασάν μπιν Αλί, του γιού  του Αλή και εγγονού του προφήτη του Ισλάμ, Μωάμεθ. Σε νεαρή ηλικία ταξίδεψε στην Ισλαμική Ισπανία, την Πορτογαλία, τη Γαλλία και την Αγγλία  και επισκέφθηκε την Ανατολία  όταν ήταν στην ηλικία των μόλις δεκαέξι ετών. Λόγω των συγκρούσεων και της γενικότερης αστάθειας στην περιοχή Al – Andalus, ο Al - Idrisi συνδέθηκε με συγχρόνους του, όπως ο Abu al-Salt (1068-1134) στη Σικελία, όπου οι Νορμανδοί είχαν ανατρέψει τους Άραβες,  πρώην πιστούς στη δυναστεία των Φατιμιδών (Fatimids). Ο Al - Idrisi ενσωμάτωσε ολόκληρη τη  γνώση της Αφρικής, του Ινδικού Ωκεανού και της Άπω Ανατολής που συγκεντρώθηκαν από  ισλαμιστές εμπόρους και  εξερευνητές και καταγράφηκαν σε ισλαμικούς χάρτες, για να δημιουργήσει τελικά τον πιο ακριβή χάρτη του κόσμου στην προ-σύγχρονη εποχή, ο οποίος  χρησίμευσε ως συγκεκριμένη απεικόνιση του Kitab nuzhat al-Mushtaq ή Opus Geographicum  στα λατινικά.

    Το ‘‘Βιβλίο του Ρογήρου’’ ή Tabula Rogeriana ή ‘‘Το Βιβλίο των Ευχάριστων Ταξιδιών σε Απομακρυσμένες Περιοχές’’, συντάχθηκε από τον Al-Idrisi το 1154 για το βασιλιά Ρογήρο ΙΙ της Σικελίας, μετά από παραμονή χρονικού διαστήματος  δεκαοκτώ ετών στην αυλή του, όπου ασχολήθηκε και εργάστηκε επισταμένα για να συμπληρώσει τα απαραίτητα  σχόλια στις απεικονίσεις του εν λόγω χάρτη. Ο χάρτης αυτός  με θρύλους και μύθους  γραμμένους στα αραβικά, δείχνει το σύνολο της ευρωασιατικής ηπείρου, απεικονίζει μόνο το βόρειο τμήμα της αφρικανικής ηπείρου και στερείται λεπτομερειών του Κέρατος της Αφρικής και της Νοτιοανατολικής Ασίας. Για τον ίδιο τον Ρογήρο τώρα, ήταν σκαλισμένος σε ένα τεράστιο δίσκο από μασίφ ασήμι, διαμέτρου δύο μέτρων.

    Για την προσφορά και το σύνολο του  γεωγραφικού έργου του Al-Idrisi, ο ταξιδευτής, δικηγόρος, τραπεζίτης και λόγιος, Samuel Scott Parsons (1846 1929), έγραψε το 1904:  ‘‘Η κατάρτιση του Edrisi σηματοδοτεί μια εποχή στην ιστορία των επιστημών. Δεν είναι μόνο τα ιστορικά στοιχεία του, πολύ ενδιαφέροντα και πολύτιμα,  αλλά οι περιγραφές του για πολλά μέρη της γης, είναι ακόμα έγκυρες. Για τρεις αιώνες, οι  γεωγράφοι αντέγραφαν τους χάρτες του χωρίς μεταβολή.  Η σχετική θέση των λιμνών που αποτελούν το Νείλο, όπως οριοθετήθηκε στο έργο του, δεν διαφέρει και πολύ από αυτό που ανέφεραν οι Baker και Stanley πάνω από επτακόσια χρόνια αργότερα, ενώ ίδιος είναι και ο αριθμός τους. Η μηχανική ιδιοφυΐα του συγγραφέα δεν ήταν κατώτερη από την ευρυμάθειά του. Η ουράνια και επίγεια δημιουργία του χάρτη με τον  άργυρο, η οποία είχε κατασκευαστεί για τον  βασιλικό προστάτη του, ήταν σχεδόν έξι πόδια σε διάμετρο και ζύγιζε τετρακόσιες πενήντα λίβρες. Από τη μία πλευρά ο ζωδιακός κύκλος με τους αστερισμούς, ενώ η άλλη πλευρά ήταν διαιρεμένη για  ευκολία σε τμήματα της γης και του νερού, με τις αντίστοιχες καταστάσεις των διαφόρων χωρών, όπως ήταν χαραγμένες’’. Και βέβαια, δεν πρέπει να λησμονούμε, ότι οι χάρτες του Al- Idrisi ενέπνευσαν  ισλαμιστές γεωγράφους όπως οι Ibn Battuta, Ibn Khaldun και Piri Reis, και οπωσδήποτε τον Χριστόφορο Κολόμβο και τον Βάσκο Ντα Γκάμα.

        Από το 1500 όμως και μετά, τα μυστικά του κόσμου, άρχισαν να αποκαλύπτονται σωρηδόν στους ναυτιλλόμενους, τους κονκισταδόρες, τους κυβερνήτες, στους ταξιδιώτες για τα μέρη και τα αξιοθέατα που θα επισκέπτονταν στο ταξίδι τους, στους ανθρωπιστές και φυσικά σε εκείνους οι οποίοι δεν είχαν καμιά ιδιαίτερη επιθυμία να τα γνωρίσουν! Περίπου στα 1600 μ.Χ., ένας καλλιτέχνης με άγνωστους σκοπούς από πλευράς ηθικής, χάραξε τους ώμους και το καλυμμένο κεφάλι ενός γελωτοποιού, και στη θέση του προσώπου του γελωτοποιού, εισήγαγε ένα χάρτη του κόσμου με βάση εκείνον του Ortelius. Σε εκείνο το σημείο ο καλλιτέχνης έγραψε έναν τίτλο   πάνω από το κεφάλι με την εντολή ‘‘Nosce te ipsum’’, που σημαίνει δηλαδή, γνώρισε καλύτερα τον εαυτό σου, παρά να αναζητείς έξω τον εαυτό του για την αλήθεια ή άλλες πληροφορίες, το οποίο είναι αποκλειστικό  έργο των ανόητων!

    Αρκετή  αρχαία γνώση και πολλές ενδιαφέρουσες παραδόσεις από τα ταξίδια, διασώθηκαν και ήταν διαθέσιμα στους γεωγράφους και εθνολόγους των προηγούμενων αιώνων,  και τα οποία βρήκαν τελικά το δρόμο τους σε  κείμενα, καθώς και τους  χάρτες, τους mappae mundi, όπως συνηθιζόταν να ονομάζεται ο κάθε μεσαιωνικός ευρωπαϊκός χάρτης του κόσμου. Οι εν λόγω χάρτες κυμαίνονταν σε  μέγεθος και πολυπλοκότητα, από τους απλούς σχηματικούς  χάρτες μιας ίντσας ή λιγότερο, μέχρι και διαμέτρου  3,5 μέτρων. Περίπου 1.100 τέτοιοι mappae mundi, διεσώθησαν από το Μεσαίωνα. Η γεωγραφική αναδιάρθρωση της χριστιανικής Ευρώπης πάντως, τοποθέτησε κάποια αντικείμενα ιδιαίτερης ευλάβειας και θαυμασμού στην περιφέρεια του κόσμου της νέας βόρειας Ευρώπης, μερικά από τη μεριά  της αρχαίας Μεσογείου. Η Ρώμη και η Κωνσταντινούπολη, αμφότερες οι οποίες πόλεις περιείχαν θαύματα  καθώς και ιερούς τόπους, μπορούσαν  να ανιχνεύσουν στοιχεία τους  την ιστορία της βόρειας Ευρώπης από  τον έβδομο αιώνα και βεβαίως ένα συνεχές ενδιαφέρον από τα τέλη του ενδέκατου και δωδέκατου αιώνα. Κατά τη διάρκεια των  σταυροφοριών και ιδίως στον απόηχο της Δ' Σταυροφορίας, ορισμένα από αυτά τα γεγονότα έγιναν για πρώτη φορά ευρωπαϊκές κτήσεις και θαύματα, ο απόηχος των οποίων κατέκλυσε τη δυτική Ευρώπη μετά το 1099 και ιδιαίτερα μετά το 1204. Υπό την έννοια αυτή, πολλές πτυχές  επιτευγμάτων και θαυμασμού, συμπεριλαμβανομένων κάποιων μακρυνών θαυμάτων, μπορεί να ειπωθεί αβίαστα ότι ενσωματώθηκαν από την ευρωπαϊκή φαντασία κατά τη διάρκεια του ενδέκατου και δωδέκατου αιώνα.

 

    Η Judith Schalansky γεννήθηκε το 1980 στη… λάθος πλευρά του Τείχους του Βερολίνου. Κι αυτό γιατί οι Σοβιετικοί δεν άφηναν κανέναν να ταξιδέψει εκτός συνόρων, με αποτέλεσμα ότι έμαθε για ετούτο τον κόσμο, ήρθε από τον μεταχειρισμένο παλιό άτλαντα των γονιών της. Αποδείχτηκε όμως καταξιωμένη συγγραφέας και βραβευμένη γραφίστρια, έχοντας περάσει χρόνια ολάκαιρα δημιουργώντας αυτόν τον δικό της  ευφάνταστο άτλαντα για τις ήσυχες παραλίες του κόσμου μας. Τα νησιά αυτά ήταν τόσο δύσκολα προσπελάσιμα, μέχρι και τα τέλη ακόμα του 1990, έτος κατά το οποίο  περισσότεροι άνθρωποι είχαν πατήσει το πόδι τους στο φεγγάρι από ότι στον νησί του Πέτρου του Α’  στην Ανταρκτική! Σε μία σελίδα βρίσκονται τέλειοι χάρτες, στην άλλη ξεδιπλώνονται περίεργες ιστορίες από την ιστορία των νησιών. Τα σπάνια ζώα και οι παράξενοι άνθρωποι, αφθονούν. Μοναχικοί επιστήμονες, εξερευνητές σε σύγχυση, φαροφύλακες, ναύτες, ξεχασμένοι  ναυαγοί, συλλογή του Ροβινσώνα Κρούσου όλων των ειδών.  Πρόσφατα τιμήθηκε με το βραβείο του πιο όμορφου βιβλίου της Γερμανίας, τον άτλαντα   απομακρυσμένων νησιών, ένα περίπλοκα σχεδιασμένο αριστούργημα. Η Judith Schalansky μας παρασύρει σε όλους τους ωκεανούς του κόσμου, σε πενήντα απομακρυσμένα νησιά και μας αποδεικνύει ότι μερικά από τα πιο αξέχαστα ταξίδια μπορούν να γίνουν από την πολυθρόνα των ταξιδιωτών.

    Αλίμονο λοιπόν αν ταξίδι είναι μόνο η επίσκεψη στην Πομπηία, ταξίδι πίσω στο χρόνο, σε τόπους παλιούς που αντιστέκονται όμως ακόμα μέχρι σήμερα και η γνωριμία μαζί τους μας ανατρέπει καθώς πρέπει, καθιερωμένες ιδέες, απόψεις για τη στάση ζωής, προκαταλήψεις, ηθικές, κοινωνικές, επαγγελματικές, νομικές!   Η Judith Schalansky μας επαναλαμβάνει χιλιοειπωμένες αλήθειες, ότι μπορείς δηλαδή να κάνεις τα καλύτερα ταξίδια απ’ τη πολυθρόνα σου μέσα στο σαλόνι σου, ειδικά σήμερα που η τεχνολογία μπορεί να τα προσφέρει με τόση ευκολία. Μερικοί άλλοι, όπως ο Ανρί  Μισό, ταξίδεψαν στα καλύτερα μέρη σωριασμένοι σον καναπέ η το κρεβάτι τους με τη βοήθεια της Φαρμακολογίας, χάνοντας την αίσθηση του χρόνου και  του τόπου, αφού άλλες φορές βρίσκονταν εδώ και σε λίγο αλλού, πίσω, μπρος στο χρόνο. Και οπωσδήποτε υπάρχουν ένα σωρό άλλοι που συνειδητά η ασυνείδητα ταξιδεύουν στους ίδιους χώρους  ή τόπους, στο παρελθόν ή στο μέλλον, καταργώντας την αίσθηση της βαρύτητας και του χρόνου, αφού μπορούν με μεγάλη ευκολία να τον συμπιέσουν κι’ άλλες φορές να τον διαστείλουν ανάλογα από  τον προορισμό!

   Κι’ υπάρχουν κι’ αυτοί που χρησιμοποίησαν και χρησιμοποιούν  το ταξίδι σαν μέσο να βρουν καινούργιους τρόπους έκφρασης, πέρα από τα γνωστά και τα  τετριμμένα, αφού σίγουρα πήραν διαφορετικά ερεθίσματα, καινούργιες εμπειρίες και έζησαν μ’ όλες τους τις αισθήσεις άλλα μέρη, άλλους ανθρώπους, αφήνοντας πίσω τα όνειρα, την ονειροπόληση κι’ αυτοί βέβαια που ταξιδεύουν στο χώρο αλλά στην πραγματικότητα ταξιδεύουν στο χρόνο, ζώντας το παρελθόν του τόπου που επισκέπτονται ή το δικό τους μερικές φορές, κι’ αυτό είναι το χειρότερο ή το μέλλον αφού το βρίσκουν σα σανίδα σωτηρίας για τούτο το παρόν. Άλλοι, τέλος, το βλέπουν σαν  στάση ζωής, σαν προσπάθεια να βρουν καινούργια κίνητρα ζωής, κάνοντας συνεχώς καταδύσεις στα βαθύτερα στρώματα της ψυχής τους, στα κατάβαθα του εαυτού τους  ασχέτως αν πολλοί από αυτούς ξαναγύρισαν μετά από μικρό η μεγαλύτερο χρονικό διάστημα αγρανάπαυσης στα ίδια και το μόνο που τους έμεινε ήταν μια πικρή γεύση στο στόμα και το νου ,  ‘‘πικρή γεύση του  άδειου και ανίκανου καιρού’’, πικρή γεύση μελαγχολίας, πικρή γεύση της συνειδητοποίησης του ανικανοποίητου! Αλλά σίγουρα τις πιο πολλές  φορές αλλάζει  η διάθεση, το βλέμμα. Γιατί το βλέμμα είναι αυτό πού βλέπει, για τους περισσότερους. Και το τοπίο τελικά είναι ο άνθρωπος που το βλέπει, για τον Βενέζη!

   Τελειώνοντας αναπάντητο παραμένει το ερώτημα, τις μας χρειάζονται σήμερα που υποτίθεται ότι είναι όλα γνωστά και εξερευνημένα, οι πάσης φύσεως άτλαντες; Για την υπενθύμιση της μεγαλοσύνης του κόσμου, την ανακάλυψη ξεχασμένων τόπων και πολιτισμών, θαμμένων κυριολεκτικά από τη λήθη, γύρω από τους οποίους στριμώχνονταν κάποτε αποικιοκράτες της ιστορίας για λίγη δόξα αποτυπωμένη σε χάρτες της εποχής, ή κάτι άλλο ίσως βαθύτερο, μπορεί να αναλογισθεί κάποιος στις μέρες μας;   Τελικά διαφαίνεται πως η άπειρη ποικιλία της Δημιουργίας ήταν, και μάλλον αποτελεί ακόμη, ένα μάθημα για τον άνθρωπο, όσον αφορά την απεριόριστη και ανεξάντλητη δύναμη του Θεού.  Έτσι λοιπόν εάν  η ποικιλία του κόσμου,  τα βαθύτερα μυστικά  του, υπό την έννοια αυτή, υπήρχαν για να αποδείξουν στον άνθρωπο τη δύναμη του Δημιουργού του, τότε θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε ότι η αποτυχία να αντιμετωπίσουμε αυτή την  ποικιλία, μπορεί να είναι και πρέπει να θεωρηθεί ακριβώς ως ενός είδους  αποτυχία του ανθρώπου στο θρησκευτικό του καθήκον!

 

 

 

Διαβάστε επίσης. . .

H AOZ οδηγεί σε υπεργιγαντιαίους υφάλους τύπου ZOΡ Νοτιοδυτικά της Κρήτης (Η. Κονοφάγος, Ν. Λυγερός, Τ. Φωκιανού, Α...
Έχω βιώσει αυτό το δράμα σε όλες του τις διαστάσεις με τη πάλαι ποτέ ιδιότητα του διοικητή της τροχαίας Ηρακλείου . Τότε τα...
H Έκθεση του Ανεξάρτητου Γραφείου Αξιολόγησης του Ταμείου (Independent Evaluation Office – IEO) στην οποία συνομολογούνται...