Τετάρτη, 3 Σεπτέμβριος 2014, 09:57

Απόψεις

Ουμπέρτο Έκο: Το πνεύμα των Χριστουγέννων και η μετάλλαξή του

Τα Χριστούγεννα θα γίνουν και φέτος θέμα πολύωρων τηλεοπτικών εκπομπών, που θα αναλύσουν διεξοδικά την «λάθος» ημερομηνία τους, το «συγκεχυμένο» τους αστέρι, την φάτνη που ίσως να ‘ταν σε σπίτι κι όχι σε σπήλαιο και κάθε δοξασία ή παράδοση που αντέχει αμφισβητήσεις και αποδόμηση. Στον αντίποδα ο σύγχρονος καταναλωτικός χαρακτήρας του εορτασμού ενισχύεται για να θυμίζει σε όλους μας πως τα Χριστούγεννα είναι άλλη μία γιορτή για .. έξοδα.
Ας μιλήσουμε λοιπόν, με αριθμούς, η εποχή μας έτσι κι αλλιώς, συνεννοείται με νούμερα: Πάνω από 10 δισ. ευρώ διέθεσαν, τέτοιες μέρες προ δεκαετίας, τα ελληνικά νοικοκυριά σε εορταστικές αγορές, δηλαδή, στην ουσία, σε δώρα προς εαυτούς και αλλήλους.
Πώς αγοράζονταν όλα αυτά; Mε τον 13ο μισθό, φυσικά, με πιστωτικές κάρτες επίσης, και, βέβαια, με εορτοδάνεια, που τότε ήταν πολύ δημοφιλή. Στις μέρες μας το κλίμα είναι εντελώς διαφορετικό: ο 13ος μισθός δεν υπάρχει και για κάρτες και δάνεια ούτε λόγος να γίνεται. Παρά ταύτα μοχλός όλων, γενεσιουργός αιτία και μέτρο των πάντων λογίζεται και  σήμερα το χρήμα. Σχεδόν δεν υπάρχει ανθρώπινη σχέση που να ρυθμίζεται χωρίς τη διαμεσολάβησή του. Ακόμη κι οι καλύτερες και πιο ανθρώπινες χειρονομίες μας –όπως το δώρο σε όσους αγαπάμε, αυτή η ένδειξη αγάπης, σεβασμού και τιμής- μοιάζει να συναρτάται απόλυτα με την αγοραστική μας ικανότητα.
Tο δώρο σήμερα αποτελεί ένα μεγάλο κομμάτι της νέας οικονομίας. Συνδεδεμένο άρρηκτα με τις τάσεις και τις διαθέσεις της αγοράς, με την ιεροτελεστία της κατανάλωσης, έχει χάσει σε μεγάλο βαθμό εκείνο το κάτι από το συναίσθημα του δωρητή, εκείνη τη μικρή έστω ιδιαιτερότητα που το έκανε μοναδικό. Προϊόντα της αλυσίδας μαζικής παραγωγής, τα δώρα για παιδιά, τα πάσης φύσεως αντικείμενα που προορίζονται για φίλους και συγγενείς, τα χριστουγεννιάτικα «δώρα» (στολίδια) που κάποτε φτιάχνονταν μόνο με τη... διαμεσολάβηση των ιδεών, της φαντασίας και του ελεύθερου χρόνου από ευτελή υλικά, προσφέρονται πλέον σε εκατομμύρια πολλαπλά αντίτυπα. Έτσι υπηρετούν απόλυτα τις νέες παγκοσμιοποιημένες μας αντιλήψεις περί γιορτών και κατανάλωσης και μας ωθούν σταδιακά να κατανοούμε την … τσιγκούνικη διάθεση του Εμπενέζερ Σκρούτζ και την απέχθειά του στα Χριστούγεννα. Εν τούτοις, το πνεύμα των Χριστουγέννων δεν σκόπευε ποτέ να ασχοληθεί με τον καταναλωτισμό και τις … μικρότητές μας. Και καθώς η εποχή και η κρίση δεν ευνοούν τα έξοδα, είναι ευκαιρία να παραμερίσουμε την "περι-ουσία" και να ασχοληθούμε με την ουσία και το αληθινό πνεύμα των γιορτών και των δώρων μας.


Σε ανύποπτο χρόνο ένας από τους μεγαλύτερες διανοητές της εποχής μας, ο Ουμπέρτο Έκο εξήγησε σε ένα ενδιαφέρον κείμενό του γιατί επιμένει να γιορτάζει κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα, γράφοντας: «Βρισκόμαστε στην κρίσιμη περίοδο του έτους για τα καταστήματα και τα σουπερμάρκετ: τις εβδομάδες πριν από τα Χριστούγεννα κάνουν τις μεγαλύτερες πωλήσεις. Ο Άγιος Βασίλης σημαίνει ένα πράγμα για τα παιδιά: δώρα. Οι άνθρωποι είναι θρησκευτικά όντα. Είναι ψυχολογικά δύσκολο να αντεπεξέλθουμε στη ζωή χωρίς τη δικαιολογία και την ελπίδα. που παρέχει η θρησκεία. Συναντώ συχνά επιστήμονες οι οποίοι, έξω από το στενό πεδίο τους, είναι προληπτικοί -σε τέτοιο βαθμό που μου φαίνεται ότι για να είσαι εντελώς άπιστος σήμερα πρέπει να είσαι φιλόσοφος. Ή ίσως κληρικός. Τα χρήματα είναι ένα εργαλείο. Δεν είναι αξία - αλλά χρειαζόμαστε και αξίες εκτός από εργαλεία, σκοπούς εκτός από μέσα. Το μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι είναι να βρουν έναν τρόπο για να δεχτούν ότι όλοι μας θα πεθάνουμε. Τα χρήματα μπορούν να κάνουν πολλά - αλλά δεν μπορούν να σας βοηθήσουν να συμφιλιωθείτε με τον θάνατό σας. Μπορούν ενίοτε να σας βοηθήσουν να τον αναβάλετε: όποιος έχει τη δυνατότητα να ξοδέψει ένα εκατομμύριο ευρώ σε γιατρούς ζει συνήθως περισσότερο από κάποιον που δεν την έχει. Δεν μπορεί όμως να ζήσει πολύ περισσότερο από τον μέσο όρο των εύπορων ανθρώπων στον ανεπτυγμένο κόσμο. Και αν πιστεύετε μόνο στο χρήμα, σύντομα θα ανακαλύψετε τον μεγάλο περιορισμό του: αδυνατεί να δικαιολογήσει το ότι είστε θνητός. Όσο περισσότερο προσπαθείτε να αποφύγετε αυτό το γεγονός, τόσο περισσότερο αναγκάζεστε να συνειδητοποιήσετε ότι τα αγαθά σας δεν εξηγούν τον θάνατό σας...... 

........ Ως τέκνο του Διαφωτισμού, με καταθλίβει αυτή η τάση. Ανατράφηκα ως καθολικός και, παρ' ότι έχω εγκαταλείψει τη θρησκεία, αυτόν τον Δεκέμβριο
ως συνήθως θα στολίσω μια χριστουγεννιάτικη φάτνη για τον εγγονό μου. Θα την κατασκευάσουμε μαζί -όπως έκανε και ο πατέρας μου όταν ήμουν
παιδί. Έχω βαθύ σεβασμό για τις χριστιανικές παραδόσεις -οι οποίες, ως ιεροτελεστίες για να αντεπεξέλθουμε στον θάνατο, συνεχίζουν να έχουν περισσότερο νόημα απ' όσο οι ακραιφνώς εμπορικές εναλλακτικές λύσεις.
Νομίζω ότι συμφωνώ με τον ξεπεσμένο καθολικό ήρωα του Τζόις στο
«Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία»: «Τι είδους απελευθέρωση θα ήταν να εγκαταλείψουμε μια ατοπία που είναι λογική και ευσταθεί και να αγκαλιάσουμε μια άλλη που είναι παράλογη και δεν ευσταθεί;». Ο θρησκευτικός εορτασμός των Χριστουγέννων είναι τουλάχιστον μια σαφής και λογική ατοπία. Ο εμπορικός εορτασμός τους δεν είναι καν αυτό».

Close Κάντε στη σελίδα μας στο Facebook